Ra ky mort e u pamë, thotë Ismail Kadare. Në rrethanat aktuale ( kosovare) mund të thuhet ra rrushi dhe po shihet si funksionon prodhimi primar, biznesi dhe sa të pasinkronizmuara janë veprimet e mekanizmave të pushtetit. Në dy elementet e para ka përplot entuziazëm, i cili në shtator të këtij viti tashmë ishte i konsumuar.

Vreshta dhe rrushi në Rahovec janë të shenjta. Njëkohësisht mbështetur në to është ndërtuar një cikël i mbyllur ekonomik brenda kësaj komune. Rrushi-bodrumi-paratë. Fati i vreshtarëve nuk është lidhur shumë me problemet që kanë mundur të lindin rreth plasmanit të verës apo të rakisë. Kështu ka funksionuar ky zinxhir edhe pas privatizimit të Bodrumit të Verës në Rahovec. Blerësi, Hari Bajraktari, ka pasur fuqi materiale që të investojë në kultivimin e vreshtave dhe të hardhisë. Këtë nuk e ka bërë në mënyrë të drejtpërdrejtë, por përmes çmimit grumbullues.

Ai ka qenë së paku dy herë më i lartë se në vendet e rajonit. Madje, këtë barrë e ka përballuar vet, pas asnjë cent ndihmë (subvencion) nga shteti. Çka është edhe më rëndë, vreshtarët nuk i ka zhgënjyer as në kohën kur nisën të rriten rezervat e verës. Tani në bodrumet e kësaj kompanie janë të vjelat e tre vjetëve. Problem është shitja e verës, e cila sivjet është reflektuar edhe te vreshtarët. Hari, përkatësisht kompania “Stone Castle” nuk e bëjnë problem çmimin, por hapësirën se ku mund të deponojnë tërë rrushin që është në vreshtat e tyre, apo të vreshtarëve. Madje, as kultivuesit e rrushit nuk flasin për çmimin por vetëm për domosdonë e grumbullimit të tij. Ndërkaq për eksport nuk janë të përgatitur, sepse atje do të hasin në çmim shumë më të ulët se sa ai që u është paguar në vend.

Po të mos ishin në pyetje emocionet dhe dëshira që të mos pësoj vreshtaria, si burim për prodhimin e verës dhe të rakisë, kjo kompani nuk ka pse të brengoset për gjendjen e tashme të vreshtarëve. Ajo është kompani private dhe paraprakisht kontrata për grumbullimin e rrushit. Mirëpo, as pronari i kompanisë nuk ka llogari t’i hidhërojë vreshtarët dhe të humbë burimin e lëndës së parë. Ata do t’i duhen përderisa e ka bodrumin e verës.

Më e mira e të gjithave do të ishte që tregu rajonal, apo më gjerë të funksionoj pa pengesa burokratike. Që “Stone Castle” të shitet edhe në Serbi, ku kishte një treg të madh dhe përmes saj kishte orientuar eksportet e tjera. Por, tashmë gjithçka është e çrregulluar. Vera nuk po shitet dhe është rrezik që të kalbet një sasi e madhe e rrushit nga të vjelat e sivjetme.

Në këtë situatë ndërhyrja e shtetit është e domosdoshme. Madje, ajo tash është e vonuar. Ka plot ide e propozime, por nuk ka lëvizje konkrete. Është pak e mundshme që shteti të blejë një pjesë të verës. Së paku përkohësisht, përderisa “Stone Castle” të gjejë blerës. Po ashtu ai nuk ka mekanizma që dikë ta detyrojë të importojë rrush, apo verë nga Kosova. Meqenëse problemi është shumë akut, atëherë vijnë në shprehje zgjidhjet radikale. Vreshtarëve t’u kompensojë rrushin nga të vjelat e sivjetme, por me çmim të tregut, e jo si e ka paguar Hari Bajraktari.

Ky variant do të ishte mësim për të gjitha palët që ndërlidhen në këtë problem. Së pari Ministria e Bujqësisë të mos subvencionojë kultivimin e vreshtave pa ditur se çfarë do të bëhet me rrushin, që Ministria e Financave të gjejë formën si të ndihmojë vreshtarët, por jo me subvencione direkte, ndërkaq prodhuesit paraprakisht të lidhin kontrata me blerësin, kompaninë “Stone Castle”, apo ndonjë tjetër.