Midis dy lumenjve “Vellushës” dhe “Prishtinës” (Prishtevkës) dikur shtrihej Prishtina.

Kështu e përshkruajnë qytetin e tyre shumë nga të moshuarit prishtinas. Rrëfimet për dy lumenjtë që nuk janë më dhe për qytetin e tyre që nuk është më, mbështeten vetëm në kujtesën e tyre apo në ndonjë foto të rrallë të mbetur të këtij – atij qyteti, pasi pikat referente të lidhjes së tyre fizike me qytetin më nuk janë pjesë e peizazhit të ri prishtinas tash e për kohë të gjatë. Me valle e aksione vullnetare u rrënua Prishtina e dikurshme qytetare, gjoja se për t’i lënë vend një qyteti të ri, me imazh të ri, për njeriun e ri modern. Por, të gjithë e dimë se shpërfytyrimi i nukleusit të qyteteve të asaj kohe kishte për qëllim pikërisht shkëputjen e lidhjeve fizike, ekonomike, emocionale dhe sociale me qytetin, me ç’rast atmosfera e krijuar “e të qenit i huaj në qytetin tënd” do të krijonte kondita për pushtetin t’i realizonte më lehtë aspiratat e veta në çdo dimension të jetës në qytet.

Shumë prej nesh as nuk e njohëm e as nuk e përjetuam atë qytet, por sot jemi dëshmitarë të shpërfytyrimit të qytetit të fëmijërisë sonë para syve tanë dhe më e keqja prej njerëzve tanë. Çfarë po bëjmë? Pse po e bëjmë? Çfarë po përfitojmë? Pse po e lejojmë? Një nga përgjigjet e shumta që kam dëgjuar është se “ne e paskemi trashëguar një Prishtinë pa identitet “ dhe prandaj tani qenkemi në rrugën e zhvillimit, prosperimit dhe krijimit të identitetit tonë të ri qytetar-urban. Por, unë kisha dashur ta hap debatin me një pyetje tjetër: nëse ky qytet si duket sot pas 10 vjetësh transformimi e zhvillimi paraqet identitetin tonë qytetar, atëherë çfarë qytetarësh jemi ne dhe çfarë prijësish në këtë rrugëtim po na drejtojnë ne dhe qytetin tonë. Qyteti, i cili çdo ditë ndryshoi nga “heronjtë” e radhës për qejfin dhe politikën e radhës u mbyt bashkë me varrosjen e dy lumenjve të saj që dikur i jepnin jetën, freskinë dhe gjallërinë atij.

“Vellusha” e cila vinte nga kodrat e Gërmisë në drejtim të qendrës së Prishtinës së vjetër u mbulua në vitet e ’50-ta ndërsa lumi “Prishtina” që kishte rrjedhën nga perëndimi po ashtu në drejtim të qendrës së qytetit, u mbulua në fund të viteve të ’70-ta. Vitet e ’80-ta e gjetën Prishtinën me lumenjtë e shndërruar në sistem kanalizimi, dhe atëkohë pushteti mburrej me të arriturat e tij ngase gjithë papastërtia e lumenjve të ndotur që po shkaktonte sëmundje të ndryshme dikur, tani ishte higjienizuar me asfaltin mbi këta lumenj. Sa e çuditshme? A nuk i kishte shkuar në mendje dikujt që ata lumenj të ndotur mund të pastroheshin? Apo ujërat e zeza që derdheshin në to mund të menaxhoheshin përmes kolektorëve përskaj tyre, duke e rimodeluar edhe shtratin e lumit me një projekt që do t’i kënaqte kërkesat, nevojat dhe mënyrën e re të jetës në qytet?

Ndër vite Prishtina u zgjerua, për të na bërë të kuptojmë se lumenjtë e saj shfaqen sërish dhe kundërmojnë haptas në peizazhin e zonave të skajshme të qytetit. Dhe imagjinojeni, sërish sot pas 30 vjetëve qasja ndaj fragmenteve të mbetura të hapura të lumenjve prishtinas nuk ka ndryshuar fare. Ato po vazhdojnë të shndërrohen në kolektorët e radhës, për ta mënjanuar erën dhe mbeturinat nëpër to dhe për t’i shndërruar në asfalt. Qytetarët kënaqen dhe gëzohen se doli një hero për ta zgjidhur problemin që po shkaktuaka lumi i tyre, por asnjëherë nuk e menduan se kush e solli lumin deri në atë pikë. Prej nga gjithë ato mbeturina dhe papastërti në lumë, a e kishte menduar ndonjëri nga ata?

Kryetari që po e higjienizon qytetin përgjatë brezave të rrjedhjes së lumenjve prishtinas po shndërrohet dita-ditës në hero edhe pse por punon kundër strategjive të tij të promovuara dhe të premtuara në fushatat elektorale. Por, kjo nuk është aspak e çuditshme kur e kuptojmë se edhe para 30 vjetëve kur u mor vendimi për mbulimin e lumit ai ishte pjesë e atij ekipi, prandaj atë logjikë lehtësisht po e bart edhe sot. Me planin strategjik të Prishtinës të aprovuar që nga 2004, potencohet rinatyrimi i lumenjve - trajtimi i tyre në zonat e pambuluara dhe ndër vite ngadalë hapja e fragmenteve të mbuluara?

Kryetari i Prishtinës, si duket ka harruar sa herë e ka potencuar rinatyrimin e lumenjve gjatë fushatave të tij duke theksuar se një nga projektet kyçe zhvillimore sipas këtij plani është po ky proces. Por, ai si duket tash sa kohë në çdo dimension të jetës në qytet ka zgjedhur më shumë të merret me pasojat sesa me procesin. Në anën tjetër, as ideja se lumenjtë e Prishtinës nuk kanë shumë ujë nuk çon shumë peshë më, duke e parë nga një kontekst i afërt çfarë është Tirana sesa shumë mund të bëhet me një ide të vogël dhe të menduar mirë çfarë ishte rikthimi i “Lanës” nga Edi Rama. Edhe pse me kapacitet fare të vogël, regjenerimi i zonës së breglumit, hapja e tij dhe çlirimi nga gjithë ato ndërtime ilegale ishte një proces i vështirë që mori 2 vjet e më shumë.

Por, rezultati çfarë e shohim sot aty krahasuar me çfarë ka qenë Lana dikur, është drastikisht i madh. Natyrisht ai proces konsumoi shumë kohë, komunikim, marrëveshje, ide dhe financa, por vullneti dhe dëshira për t’ia rikthyer qytetit freskinë nga një rrjedhë sado e vogël e bëri të veten. Tirana sot duket ndryshe, frymon ndryshe duke ndikuar që edhe njerëzit e saj kanë filluar të gjykojnë dhe të sillen ndryshe ndaj mjedisit të qytetit të tyre. Dhe jo rastësisht atëkohë Edi Rama u bë hero ndër kryetarët botërorë të komunave duke e marrë titullin “world mayer”. Pse atëherë nuk mund të bëhen këto gjëra në Prishtinë? Nëse qenkemi aq larg vendeve të zhvilluara dhe mentaliteteve të tyre a duhet të jemi aq larg nga vetvetja apo thënë ndryshe nga shqiptarët në Shqipëri.

Në këtë qytet pa lumë ndoshta, dikur, një ditë edhe mund të dalë një hero që do orientojë mendësinë e zhvillimit dhe përparimit të këtij qyteti ndryshe, duke ia rikthyer rrjedhën e natyrshme, pastërtinë dhe dinjitetin për ta përjetuar përsëri freskinë në pasqyrimin e lumenjve të tij. Këtë ide dhe kënaqësi e të qenit hero i Prishtinës lehtësisht mund ta mendojë çdokush, por Isa Mustafës askush nuk do të mund t’ia marrë privilegjin e të qenit - Heroi që e la qytetin pa lumë.

(Autorja është kolumniste e rregullt e gazetës “Zëri”)