Patatja, hidrocentrali dhe porti sikur iu dhanë shije tjetër raporteve (ekonomike) ndërmjet Kosovës dhe Shqipërisë. Sipas deklaratave publike, krijohet përshtypja se problemet komplikohen kur janë në rrugë drejt qartësimit. Por, kështu nuk është gjithçka. Shumë gjëra po ecin në drejtimin e vet, po e marrin formën ligjore dhe po lirohen nga emocionet. Kjo erdhi vetëm kur u bë e qartë se këto relacione duhet të ndërtohen mbi mundësitë, ligjin, strategjinë e përbashkët, e jo mbi dëshirat.

Më nuk është problem akut eksportimi i patateve “Made in Kosova” në tregun Shqipërisë. Pa dyshim se prodhuesit ende kanë rezerva të kësaj kulture, por jo në sasinë sa kishin kur nisën të vjelat. Ata e kanë vështirë të gjejnë treg, pasi Kosova ka hiperproduksion. Njëkohësisht mungojnë kapacitet për përpunim dhe në këtë mënyrë të gjendet vend për tepricat e tregut. Ndërkaq, Shqipëria, duke përdorur “vlerën referente”, po e ngrit bazën doganore për patatet dhe në këtë mënyrë produktet e importuara i bën jokonkurrente në krahasim me ato të vendit. Sa për ilustrim po përmendim se para pak muajsh një kilogram patate në tregun Kosovës kushtonte 12-13 centë (tash ka arritur në 18), ndërsa dogana shqiptare si çmim referent kishte 24 centë. Për shkak të kësaj “takse” ishte e kuptueshme revolta e prodhuesve.

Rasti i dytë ndërlidhet me ndërtimin e Hidrocentralit të Zhurit. Kur Qeveria e Kosovës e aktualizoi këtë projekt dhe kur u bë “freskimi” i fizibilitetit, erdhën kundërshtimet nga ana tjetër e kufirit. Akumulimet që do të bëhen për nevojat e këtij hidrocentrali ndryshojnë rrjedhën e ujit dhe prishin planet që ka qeveria shqiptare, qoftë për minihidrocentralet, ashtu edhe për bujqësinë, blegtorinë, turizmin... Po del se Hidrocentrali i Zhurit është i mirë për Kosovën, por i dëmshëm për Shqipërinë!

Dhe, së fundi, vjen reagimi që ndërlidhet me Portin e Shëngjinit. Shoqata Shqiptare e Hidrokarbureve është e shqetësuar nëse aty bëhen depozitat e karburanteve, pasi që një veprim i tillë bie ndesh me vendimet e mëhershme të qeverisë shqiptare. Sado që ende janë larg gjërat që Kosova ta ketë tokën e vet në bregdet, megjithatë, kjo shoqatë e vlerëson me rrezik këtë veprim. Në fakt, shqetësimi i saj nuk ndërlidhet me Kosovën, por pse po i lëkunden interesat biznesore. Ndonëse reagimi duket i hershëm dhe i ngutshëm, megjithatë ai tregoi se puna nuk shkon aq lehtë. Ose, së paku, ajo nuk mund të mbështetet vetëm në vullnetin e mirë të qeverive në të dy anët e kufirit.

Këto tri raste janë ilustrimi më i mirë se relacionet ekonomike Kosovë-Shqipëri nuk mund të mbështeten vetëm në deklarata për konsum politik, apo në emocionet për bashkimin e kombit. Pak është punuar drejt krijimit të legjislacionit dhe ambientit që ky integrim të rrjedh pa asnjë pengesë. Për këtë nuk është punuar as në Tiranë, e as në Prishtinë.

Mosveprimi ka krijuar përshtypjen se në relacionin Kosovë-Shqipëri po ndodhin përplasje dhe se ka mospajtime për ardhmërinë e përbashkët të ekonomisë së këtyre dy vendeve, qoftë si pjesë e “mini-Shengenit”, apo si një tërësi. Është fakt se gabimet kanë ndodhur. Ato erdhën për shkak se kur takohen liderët politikë nuk po mund t’i frenojnë emocionet dhe që premtimet e tyre të jenë më racionale. Apo, të thonë të mundshmen, atë që mund të realizohet.

Problemi i patates, sado që duket banal, në fakt tregon se Shqipëria nuk ka hapësirë ligjore që kur janë në pyetje prodhimet që vijnë nga Kosova të kenë një trajtim tjetër nga ato prej vendeve të tjera. Madje, kur është bëhet fjalë për këtë artikull, prodhuesit nga ana tjetër e kufirit nuk janë të rrezikuar, sepse ata mund të mbulojnë vetëm një të pestën e nevojave të vendit. Mirëpo, përmes listës së çmimeve referente, shteti është përkujdesur që mos të dëmtohet prodhimi vendor. Në këtë rast, Qeveria e Kosovës është dashur të jetë më aktive, jo të ofrojë beneficione për pataten kosovare, por të insistojë në gjetjen e zgjidhjes së përbashkët. Kjo zgjidhje gjithsesi se duhet të përfshijë interesat strategjike të kombit dhe të synojë integrimin e tregut. Në të njëjtën, qeveria duhet të mbikëqyrë qarkullimin e mallit dhe të garantojë se hapësira e krijuar për pataten kosovare të mos shfrytëzohet nga matrapazët, përkatësisht që produktet nga importi të mos eksportohen në Shqipëri me dokumente të falsifikuara, apo me etiketën “Made in Kosova”.

Rasti i Hidrocentralit të Zhurit është edhe më i rëndë. Problemi nuk është i natyrës aksidentale, por i mungesës së qasjes së përbashkët për një çështje strategjike të të dyja vendeve, si është energjetika. Kaherë është folur për ndërlidhjen e sistemeve energjetike të të dyja vendeve, posaçërisht pse natyra e prodhimit i bën ato shumë komplementare. Kosova prodhon energji elektrike nga linjiti, ndërsa Shqipëria nga uji.

Kjo ishte arsyeja kryesore pse po investohet në linjën e interkonjeksionit, përkatësisht në “autostradën energjetike”. Mbështetur në pikësynimin e përbashkët, Zhuri nuk duhet të ndikojë në çrregullimin e konceptit për të ardhmen. Mirëpo, mungesa e koordinimit të veprimeve ka sjellë para situatës kur zgjidhjet nuk janë aq të lehta. Po qe se duhet të respektohet dokumenti me të cilin dy shtetet e dikurshme janë marrë vesh për regjimin e ujërave, atëherë Shqipëria nuk është dashur të japë me koncesion minihidrocentralet në lumenjtë që janë ujëmbledhës për akumulimin e Zhurit. Apo, nëse dokumenti thotë të kundërtën, Qeveria e Kosovës nuk është dashur të hyjë në projektin, i cili mund të ketë ndikime të dëmshme. Zgjidhja nuk është aq shumë te respektimi dhe publikimi i dokumentit të vjetër tri-katër dekada. Këtë problem të dy qeveritë duhet ta trajtojnë në përputhje me rrethanat e reja politike e ekonomike, ashtu që zgjidhja e tij të synoj tregun energjetik të integruar.

Problemet më të mëdha do të dalin rreth Portit të Shëngjinit. Shqipëria atë ia ka premtuar Kosovës, por nuk ka zhvillimet të tjera, pos deklaratave. Ende nuk është caktuar modaliteti mbi bazën e të cilit ai i jepet kosovarëve. Do të jetë koncesioni, apo ndonjë formë tjetër, kjo duhet të saktësohet me ligj. Po ashtu, ky port nuk është as në fokusin e qeverisë shqiptare, meqenëse ajo është duke bërë investime të mëdha në Portin e Durrësit. Nga ana tjetër, aftësimi i Shëngjinit kërkon shumë para.

Thellësia e detit, kalata e vogël dhe infrastruktura tjetër nuk lejojnë që aty të përpunohen më shumë se 500 mijë tonë mallra në vit, apo 14 herë më pak se Porti i Durrësit. Kjo imponon që Qeveria e Kosovës ta bëjë analizën e arsyes për investime në këtë port. Të gjejë përgjigje se a ka mjaft para, pastaj sa mund të shfrytëzojë kapacitetet e portit, a mund të riorientojë të gjitha importet detare përmes kësaj pike, a mund të shfrytëzohet ai edhe për vendet e treta... Pa këto përgjigje Porti i Shëngjinit mbetet vetëm synim, e jo mundësi që arrihet lehtë. Përgjigjet do të detyronin politikanët që të japin deklarata më të arsyeshme dhe nuk do të nxisnin reagime e keqkuptime në asnjërën anë.

(Autori është gazetar dhe analist për çështje ekonomike)