(Vijon nga numri i kaluar)

Ulpiana Lama

Për më tepër, situata e tanishme me bisedimet i vë palët në pozita asimetrike: Serbia është partner kontraktual i BE-së; Kosova jo. E, nëse lexon raportet e progresit të dy vendeve, të krijohet përshtypja se po lexon të njëjtin raport. Të dyja vendet kanë probleme të ngjashme; Kosova dhe Serbia ndajnë sfida të përbashkëta në rrugën drejt forcimit të demokracive të tyre të brendshme të brishta: si t’i bëjnë tregjet më tërheqëse për investimet private, si të rrisin shkallën e punësimit, si të luftojnë më efektivisht krimin e organizuar.

Ndaj, çdo “akord” që vjen si rezultat i këtyre bisedimeve duhet të ndihmojë si Serbinë ashtu edhe Kosovën që të përparojnë në plotësimin e kushteve për anëtarësim në BE.

Por, të fokusohemi tani në një skenar tjetër:

Çfarë ndodh nëse këto bisedime degradojnë në më shumë koncesione për veriun (e Mitrovicës)! Pakoja e Ahtisarit ishte limiti i fundit i arritur nga komuniteti ndërkombëtar dhe Ekipi i Unitetit i Kosovës për akomodimin e komuniteteve pakicë pa dëmtuar funksionalitetin e shtetit. Në fakt, aksioni afirmativ për minoritetet në Kosovë (apo diskriminimi pozitiv – siç quhet në Kosovë) është unik në shtrirjen e vet. Prishtina është e vetëdijshme se “për shkak të natyrës së marrëdhënieve me Serbinë, mundësia e politizimit të çdo çështjeje është e pamatë” – në fjalët e kryeministrit të Kosovës në verën e vitit 2010, pikërisht në USIP.

Nëse kjo ndodh – pra më shumë koncensione për veriun e Mitrovicës – e kjo mund të ndodhë fare lehtë, sepse çdo çështje e “parëndësishme”, në dukje e “pafajshme” si p.sh. ajo e tabelave të makinave apo telekomunikacionit mund të shndërrohen në test – atëherë gjendemi përpara një problemi shumë të madh. Kosova nuk ka kontroll praktik mbi veriun e Mitrovicës, mirëpo gëzon ende sovranitetin mbi atë pjesë. Më shumë koncesione do të dëmtonin pozicionin e Kosovës dhe do të rrënonin përfundimisht fuqinë e saj për të fituar diçka nga këto bisedime!

Një status special për Mitrovicën është absolutisht gjëja më e keqe që do t’i ndodhte Kosovës. Do të ishte një sulm mbi bazat e funksionalitetit të shtetit të ri dhe stabilitetit të gjithë Ballkanit. Jo për ta krahasuar me Bosnjën, mirëpo thjesht për të kujtuar dinamikën e Bosnjës dhe përkeqësimin që ndodhi atje si pasojë e “zgjidhjeve speciale”.

Dhe nëse kjo ndodh, do të përballemi me faktorin e zemërimit - sipas një formule të njohur që mat rrezikun si rezultante të riskut të fshehur dhe zemërimit [ang.:Risk=Hazard+Outrage]. Kundërshtim i publikut ndaj negociatave, negociatorëve dhe qeveritarëve do të ishte i fortë dhe i pallogaritshëm.

Një status special për Mitrovicën do të provokonte ndoshta një seri pretendimesh të pakontrolluara si ndryshim i kufijve (veriu i Mitrovicës për pjesën shqiptare të Luginës së Preshevës) apo bashkim me Shqipërinë (dhe e dimë që platformat unioniste fitojnë më shpejt dhe më lehtë simpati se ato ndarëse) e që në tërësi do të thoshte dështim i konceptit post-modern të sovranitetit shtetëror dhe triumf i shteteve mono-etnike.

Veriu i Mitrovicës është problem serioz. Por, çfarë nëse bëjmë një ndryshim linguistik dhe në vend të një statusi special flasim për një plan special? Ajo zonë po përjeton fatin tipik të një qyteti industrial në kohë depresioni ekonomik. Njëherë e një kohë plot ngjyra dhe dinamikë, njerëzit vinin nga të gjitha anët e Kosovës e madje edhe ish-Jugosllavisë, sepse qyteti ofronte më shumë shanse për punësim dhe jetë më të mirë. Sot është krejt e kundërta. Rigjallërimi i qytetit dhe restaurimi i madhështisë së të kaluarës duhet të bëhen paralelisht me një infuzion të fortë financiar dhe pako ekonomike. Ndaj, pikat në cilat duhet fokusuar tani, ndërkohë që zhvillohen negociatat, janë:

- Si t’i jepet fund izolimit ndërkombëtar të Kosovës;

- Si të zgjidhet problemi i anëtarësimit të Kosovës në Kombet e Bashkuara;

- Si të tërhiqen investime për Mitrovicën.

Situata në Kosovë nuk është një lojë, ku vëmendja e mediave dhe qeverive të huaja zgjat për aq sa zgjat edhe loja. Procesi duhet ushqyer, kërkohet përkujdesje, në mënyrë që Kosova të bëhet një histori suksesi, për çka kanë dëshpërimisht nevojë të gjitha shtetet kontribuese në lirinë dhe pavarësinë e saj e që sot synojnë lirinë e demokratizimin në zona të tjera të globit.

(Fjalimi i mbajtur në Institutin Amerikan të Paqes (USIP) në Uashington, si pjesë e programit Hope Fellowship. Pikëpamjet e shprehura në këtë prezantim reflektojnë qëndrime plotësisht personale dhe jo të ndonjë institucioni.)