Ulpiana Lama

Ditën kur në Bruksel u njoftua arritja e tri marrëveshjeve: për lirinë e lëvizjes, pranimin e diplomave shtetërore dhe librave amzë, mediet ndërkombëtare shkruan pozitivisht rreth Kosovës për të parën herë pas një periudhe të gjatë. Marrëveshjet u cilësuan “përparim i rëndësishëm”. Asgjë ngatërruese në nivelin semantik: referencat ndaj shtetësisë së Kosovës dhe Serbisë ishin më se të qarta në shkrime dhe kronika lajmesh. Në kuptim të imazhit, Kosova shijoi një moment shkëlqimi.

Por entuziazmi mediatik mbeti shurdhan në këndin e Evropës, ku marrëveshjet duhen zbatuar: Kosovë dhe Serbi. Njëjtë negociatorët iu nënshtruan një cikli të degradimit në ligjërimin publik: nga dyshimi në aftësitë e tyre, në akuza për tradhtarë të çështjeve kombëtare. Ky transferim i problemit te negociatorët nuk sjell dobi. Në gjykimin tim, problemi është më i thellë dhe ai nuk e ka emrin Edita Tahiri (e cila mund të mos jetë zgjidhja perfekte sipas disave, por nuk mohohet se është një zgjedhje e mirë, për përvojën dhe kompetencën që ka në politikën e jashtme).

Ta nisim me radhë. Marrëveshjet janë mesatare: teksti i zbardhur i tyre na ndih të kuptojmë se palët nuk kanë negociuar për pozicione – as Kosova, as Serbia, s’kanë lëvizur asnjë milimetër nga pozicionet e njohura tashmë. Në këtë kuptim, bisedimet mund të quhen teknike. Negociatorët kanë biseduar rreth disa interesave që përgjithësisht konsiderohen të rëndësishme si liria e lëvizjes, njohja e diplomave universitare apo plotësimi i regjistrave civilë e që besohet se përmirësojnë në njëfarë mase jetën e qytetarëve.

Në fjalët e politikanit e deputetit Riza Halimi, “ato gjithashtu i japin fund getoizimit të shqiptarëve të Luginës së Preshevës”. Nga qëmtimi i teksteve të panënshkruara të marrëveshjeve të deritanishme nuk rezulton të ketë rrezik për status special për veriun, që do të ishte kërcënim real ndaj sovranitetit të Kosovës. Paraqet ndjeshmëri njohja e diplomave, sepse në këtë rast do të hynte në pako edhe Universiteti (paralel) i Mitrovicës. Hapësirë për zgjidhje ka meqë, siç parashihet në marrëveshje, pranimi i diplomave duhet të bëhet “përmes një trupi ndërkombëtar, të dakorduar reciprokisht, ose përmes një institucioni akademik të një pale të tretë” çka i hap rrugë, teorikisht, kërkesës që edhe ky institucion i arsimit të lartë t’i nënshtrohet procedurave për akreditim.

Të hedhura në letër, por të panënshkruara, - si teksti i një vjershe që duhet mësuar përmendësh por jo mbajtur përpara gjatë recitimit, - nuk mund të prognozojmë ndërkaq shkallën e zbatueshmërisë së marrëveshjeve. Me gjasë, monitorimi do të bëhet nga Komisioni Europian si pjesë e raporteve të progresit për secilin shtet. Mund të thuhet po ashtu me njëfarë sigurie, se këto bisedime nuk kanë të bëjnë me statusin e veriut të Kosovës. Marrëveshjet pra nuk cenojnë, por as nuk përmirësojnë kontrollin e Prishtinës

zyrtare në veri. Ku qëndron atëherë problemi?

Në mendimin tim, ai qëndron në paaftësinë dhe pamundësinë për maksimalizimin e rezultateve. Në planin strategjik mund të arrihej diçka sikur të vendoseshin objektiva të qarta. “Përmirësimi i cilësisë së jetës” është një formulim i mirë për përfitime të prekshëm. Por nuk duket të jetë rasti; të paktën jo aq sa të përligjë shndërrimin në prioritet, të tillë që edicione të tëra informative nisin me pamje ku spikasin kravatat shumëngjyrëshe e mbresëlënëse të Robertit (Cooper) dhe buzëqeshjet e rezervuara të Editës dhe Borkos. Qytetari i Kosovës vërtet pret që të adresohen dhe marrin zgjidhje problemet që e mundojnë.

Mirëpo listës së problemeve nuk i prijnë çështjet e shtruara në bisedime por gjendja ekonomike, papunësia, mosfunksionimi i ligjit e mungesa e shtetit të së drejtës, infrastruktura dhe shërbimet shëndetësore. Ç’është më e rëndësishmja – dhe këtu mbërrijmë te thelbi i problemit - bisedimet nuk parandalojnë një ofensivë eventuale të autoriteteve serbe ndaj Kosovës në politikën e jashtme. Viti i fundit u shënua nga një seri manovrash të Beogradit zyrtar për minimin e pozicionit të Kosovës në arenën ndërkombëtare. Nuk kemi asnjë sinjal se “bashkëpunimi rajonal” i trumbetuar aq shumë si arsye për këto bisedime, do të sjellë vërtet përmirësim të klimës së raporteve mes dy vendeve.

Nuk ka asnjë ujdi, të shkruar apo të pashkruar, që do t’i kërkonte Serbisë të mos pengonte anëtarësimin e Kosovës në Kombet e Bashkuara. Në planin strategjik kemi dështuar të sigurojmë një pozicionim të Brukselit dhe aleatëve tanë në favor të kësaj ideje. Mund të fitohej diçka në planin taktik, nëse bisedimet zvarriteshin me qëllim që autoritetet serbe, nën trysninë e arritjes së afatit të fundgushtit kur përmbyllet Raporti i Progresit për Serbinë, të pranonin detyrimin për të mos lobuar kundër njohjes së Kosovës me shtetet individualisht apo pranë OKB-së. Me fjalë të tjera, të hiqnin nga lista e prioriteteve të politikës së jashtme nacionale Kosovën, në këmbim të agjendës evropiane.

Nuk ndodhi ky skenar sepse Prishtina zyrtare po ashtu gjendet nën trysninë që të prodhojë rezultate. Mbajmë mend fare mirë se nisja e bisedimeve përkoi me kohën kur imazhi i Kosovës ishte në pikën më të ulët: raporte që hidhnin dyshime mbi lidhjet e politikanëve të lartë me krimin e organizuar, akuza për korrupsion sistemik, paaftësi (jo e dyshuar por e vërtetuar) në zhvillimin e zgjedhjeve të lira dhe të ndershme. Të gjitha këto dëmtuan pozitën negociatore të Kosovës.

Bisedimet teknike ishin dhe janë të pashmangshme sepse rrjedhin nga rezoluta e shtatorit e Kombeve të Bashkuara. Mirëpo paralelisht dhe pavarësisht prej tyre, është dashur të zhvillohet dialog intensiv me Brukselin, për qartësimin e së ardhmes së raporteve mes Kosovës dhe Bashkimit Evropian. Fatkeqësisht, Kosova vetë, për shkak të humbjes së ritmit në ndërmarrjen dhe zbatimin e reformave pas vonesave në formimin e qeverisë, si dhe bjerrjes së reputacionit në Bruksel, e ka urgjente të prodhojë rezultate në bisedime në mënyrë që të plotësojë (si gjithherë, njëanshëm!) një prej kritereve, atë të marrëdhënieve fqinjësore dhe bashkëpunimit rajonal.

Nëse ka diçka për të riparuar, kanë mbetur ende fare pak javë: shtatë, saktësisht.

(Ky koment publikohet në kuadër të programit “Hope Fellowship”. Pikëpamjet e shprehura janë personale dhe nuk përfaqësojnë ato të ndonjë institucioni)