Një hapësirë e hapur, transparente, e lirë, e këndshme dhe vetëmjaftueshme për një kontekst të caktuar si në sensin hapësinor ashtu dhe në atë social dhe ekonomik mund ta ketë titullarin e sheshit.

Në shumë qytete sheshi dukej të ishte bërthama e zhvillimit të një konteksti, për të akomoduar ngjarjet publike, debatin e hapur publik, lojën publike apo thënë shkurt të gjitha aktivitetet e jetës së përditshme, por nëpër kohë edhe punkte të tjera të planifikuara u paraqitën në peizazhin e qyteteve për t’i adresuar nevojat e shtuara publike në mënyrën e re të jetës së njeriut modern.

Sheshet apo thënë ndryshe dhomat urbane, së bashku me indet që i lidhin ato për t’i fuqizuar në një kontekst më të gjerë hapësinor urban, duke theksuar në këtë mënyrë aspektin e depërtueshmërisë, lexueshmërisë dhe shumëllojshmërisë në mozaikun e jetës publike, janë në fakt platforma kryesore që reprezenton vitalitetin e jetës publike të një qyteti.

Secili shesh është i krijuar që të reflektojë imazhin apo identitetin e një komuniteti, duke pasur përmbajtjen që akomodon nevojën ekonomike dhe sociale të tij dhe duke reflektuar një karakter në veçanti por që njëkohësisht ai shesh duhet të jetë denjësisht pjesë integrale e mozaikut publik në tërësinë e qytetit.

Prishtina në shesh

A ka shesh Prishtina? Cili apo cilat janë ato sheshe? Si dhe pse janë krijuar ato, apo kur janë krijuar?

Këto pyetje kanë përgjigje të ndryshme nga njerëz të ndryshëm, varësisht se nga çfarë perspektive vijnë ato: politike, kulturore, juridike, ekonomike, historike, etj…

Shikuar në retrospektivë logjikën e zhvillimit të Prishtinës ajo në fakt dikur nën konditat e sistemit otoman kishte një bërthamë publike e cila kompozohej nga çarshia dhe objektet e tjera të rëndësisë publike atë kohë.

Edhe pse nuk është se ishte sheshi punkti kryesor urban por në fakt ishte indi urban si logjikë e zhvillimit të Prishtinës. Kjo logjikë u përcoll historikisht pavarësisht ndërrimit të pushteteve dhe konditave.

Çarshia u prish për ta krijuar një shesh të ashtuquajtur “ Vëllazërim-bashkimi”, i cili nuk ofronte asgjë përveç një vetëkënaqësie të pushtetit të atëhershëm përmes platformës së “ idealizuar” të bashkëjetesës, promovimit të lirisë dhe të drejtave për të gjithë me një shesh të zbrazët e të monitoruar permanent.

Nga çarshia e dikurshme jeta e përditshme u zhvendos në indin e ri sot bulevardin “ Nënë Tereza” që shumica vazhdojnë ta quajnë shesh edhe pse nuk është. Sot ky ind ngërthen në vete disa dhoma të vockla urbane apo “sheshe” të cilët mbajnë emra dhe figura të mëdha përbrenda hapësirës së tyre.

Duke filluar nga “ Zahir Pajaziti”, “Nënë Tereza” “Skënderbeu” e “Adem Jashari” e së fundi edhe sheshi tash sa herë i tenderuar “ Ibrahim Rugova” kuptojmë një gjë fare të thjeshtë, se nëse kjo është qendra e Prishtinës dhe nëse këto punkte të vogla - alla “ sheshe” janë copëzat e mozaikut tonë publik atëherë një qasje integruese, serioze dhe profesionale do të duhej të ndërmerrej nga qeveria lokale e Prishtinës për ta trajtuar gjithë këtë zonë si një “tërësi sheshesh” që kornizon bërthamën aktuale prishtinase.

Trajtimi i gjithë këtyre punkteve në fakt prek zonën “ qendra 3” e cila asnjëherë nuk u adresua me ndonjë plan rregullues si zonë e ndërmjetme që lidh zonat “qendra1” ku hyjnë sheshi “Skënderbeu, ai “ Ibrahim Rugova” dhe “ Adem Jashari dhe “Qendra 2” ku hyn hapësira universitare.

Praktikat ndërkombëtare ndër vite kanë dëshmuar se zonat me interes të lartë publik pavarësisht kornizave rregulluese që i adresojnë orientimet zhvillimore të tyre, janë trajtuar përmes konkurseve të hapura ndërkombëtare për të thithur idetë dhe trendët aktualë globalë në përparimin dhe theksimin e identitetit lokal, duke e shndërruar njëkohësisht qytetin në pikë të rëndësishme të hulumtimit dhe referimit në rrjetin e komunikimit global.

Nëse e analizojmë rrëfimin e “konkurs – tenderit” të Komunës së Prishtinës tash dy vjet me radhë kuptojmë se sa shkurtpamës jemi në këtë drejtim, sa të mbyllur dhe sa frikacakë të ballafaqohemi me idetë e njëri-tjetri qoftë në kontekstin lokal, kombëtar apo ndërkombëtar, pa vizion, pa vullnet dhe pa dëshirë të theksuar për ta shndërruar procesin e idejimit të sheshit që shënon momentin shekullor të shteti të Kosovës në një ngjarje, një debat dhe një festë të paharruar profesionale, kulturore, politike dhe historike.

Pavarësia e sheshtë komunale

Tash për të pestën herë më radhë për dy vjetët e fundit u anulua konkurs – tenderi për sheshin e pavarësisë “ Ibrahim Rugova”.

Joserioziteti permanent i organeve komunale prishtinase si në aspekt të programit të përmbajtjes për këtë shesh, si në aspekt të ofertës për të interesuarit e kësaj lëmie që të japin idetë e tyre për zonën më vitale të jetës publike prishtinase, si në mënyrën e organizimit , vlerësimit e çka jo tjetër është temë e gjerë për t’u diskutuar. Pse do të thoshte dikush?

Pse nuk ishte i qartë , serioz dhe i menduar si e sa duhet programi dhe përmbajtja e tij? Pse ishte aq e vogël oferta për konkurruesit?

Pse nuk u hap komuna në nivel të lartë ndërkombëtar duke qenë se është shesh i një kryeqyteti të një shteti që po lobon anë e përtej për njohje të radhës? Cili është në fakt lokacioni i saktë i tij me a pa Unionin?

Komuna në gjithë këto pyetje dha përgjigjen e saj të thjeshtë tash së fundi në të gjitha këto pyetje që në fakt do donin përgjigje nga autorë të ndryshëm.

Ajo u deklarua se sheshin do ta bëjë vetë me stafin e ekspertëve përbrenda komunës, sepse janë të mjaftueshëm si numër…

Sa qesharake, sa mjeruese e sa ofenduese njëkohësisht… u desh të kalojnë dy vjet me 5 thirrje tenderësh për sheshin e pavarësisë për të ardhur momenti që komuna e kishte pritur sa kohë…ta ketë pavarësinë e veprimit në procesin e vetëkënaqësisë së saj politike, ekonomike dhe historike për sheshin, apo?

Kaluan dy vjet dhe s’e kuptova dot nëse zona e trajtuar nën tenderin “ Sheshi i pavarësisë” është 1.30 ha siç thuhet në dokumentin e programit të nënshkruar nga kryetari Isa Mustafa, më 16.07.2008, apo zona e sheshit ka sipërfaqe prej 3.60 ha në thirrjet e mëvonshme tenderuese për sheshin e njëjtë nën udhëheqjen e kryetarit të njëjtë. Cila është e vërteta?

Kaluan dy vjet dhe nga program i parë për sheshin në vitin 2008 e deri më sot përmbajtja ka ndërruar sa e sa herë është tenderuar. Është ironike kur kupton se projektet që kishin konkurruar dhe ishin shpallur sit ë pavlefshme nga komuna në fakt kishin shërbyer permanent për të marrë ide të reja për programin e ri në tenderin e radhës për sheshin.

Është e vërtetë se kishte shumë pak të interesuar apo tenderues…a nuk ishte interesuar të dijë dikush pse?

E para e punës a nuk është ofenduese që shpërblimet për pjesën më te rëndësishme të qytetit e për një shesh me mbishkrimin e momentit tonë më të madh historik siç është pavarësia e vendit të vlerësoheshin me 500 dhe me 1000 euro për vendin e tretë dhe të dytë, derisa i pari do fitonte të drejtën e projektit kryesor.

Çfarë motive ka ky për të bërë një projekt të përmasave të tilla, aq të rëndësishëm si proces dhe si produkt për një kryeqytet të një shteti?

Për këtë duhet kohë, mendje, studim dhe punë serioze profesionale, e cila nuk mund ta ketë një kosto të tillë çfarë e kishte ofruar Komuna… kjo kosto do të rritej simbolikisht deri në 3000 euro në tenderët e radhës vetëm sa për të thënë që po bëhet diçka në këtë drejtim.

Çfarë motivesh mund të kenë profesionistët kur nga 100% i vlerësimit 40% me çmimi i ofertuar… a nuk duhet të jemi të lirë të mendojmë njëherë e përgjithmonë sheshin apo sheshet tona që duhet të jenë të dinjitetshme si në aspekt funksional ashtu edhe në atë estetik… kjo natyrisht se kushton…por çmimi më i lirë si kriter pothuaj kryesor në procesin e idejimit të qytetit ka sjellë qytetin tonë në pamjen siç është sot.

A nuk do të ishte më e lehtë, me fer, më transparente dhe më joshëse që të bëhej një thirrje ndërkombëtare për Sheshin e pavarësisë kosovare.

Me një hapje të komunës ndaj institucioneve tjera të jetës publike në qytet, ajo do të mund ta bënte këtë punë pa asnjë telashe, por në këtë rrugëtim mundësitë për manipulime do të ishin më të vogla… o Fakulteti i Arkitekturës i UP-së, o organizatat joqeveritare do të mund të organizonin gjithë këtë aktivitet në sensin logjistik po edhe kreativ për komunën, punë e cila do shpenzonte më pak kohë, pare dhe do sillte një aktivitet, ngjarje dhe punëtori të përbashkët mes autorëve të rëndësishëm për të ideuar sheshin e pavarësisë, duke krijuar një bazë për shumë njohje të këtij qyteti a shteti në sensin e kulturës dhe komunikimit global.

Dhe, ta dini se në fund fare, krediti për gjithë këtë sërish do t’i shkonte komunës dhe vetëm komunës.

Por, asnjë nga këto nuk pinë ujë më, ngase për 5 herë radhazi komuna mori idetë që deshi, riformësoi programin si deshi, zhduki Unionin se deshi, duke e zhveshur veten në procesin e sheshtë të vetëkënaqësisë permanente të asaj që mund ta quajmë: sheshi – përsheshi.

(Autorja është kolumniste e rregullt e gazetës “Zëri”)