Më kujtohet si sot, tek po kthehesha në shtëpi mbrëmjen e 22 gushtit, pash qytetin të ishte ndritur. U ngazëlleva dhe u habita njëkohësisht, edhe pse nuk e kuptoja se nga po vinte gjithë ajo dritë në qiellin e mbrëmjes së errët prishtinase.

Më shkoj ndërmend se Prishtina nuk është se shquhet për ndonjë platformë ndriçuese, e cila vë theks të caktuar në momentet dhe pikat që e shënjojnë qytetin dhe historinë e tij duke sjellë një imazh, siluetë apo rrëfim të caktuar të tij edhe në orët e saj mbrëmjes.

Por, thash me vete, gjithmonë ekziston momenti kur gjërat mund të fillojnë të ndryshojnë dhe të marrin një rrugëtim për të mirë.

Sapo afrohesha dhe pamja po bëhej më e qartë, pikëpyetjet dhe mendimet e mia u shuan në çastin kur para syve të mi pash “Unionin” të shuhej përgjithmonë nga flaka që e kishte kapluar. “Përfundimisht”, thashë me vete.

Nga i gjithë lëmshi në lidhje me të, që nga privatizimi, përzierja e kompetencave institucionale në lidhje me një monument nën mbrojtje, protestat e qytetarëve kundër rrënimit në njërën anë vizavi thirrjes së kryetarit të Prishtinës pro-rrënimit “në emër të qytetarëve të Prishtinës” në anën tjetër, loja pingpong e topit të fajit midis institucioneve dhe kompanisë private, neglizhenca dhe jotransparenca e gjithë procesit dhe hartimit të projektit, papërgjegjësia e ndoshta edhe padituria për t’u përballur me një sfidë të tillë na tregon shumëçka për qëndrimin dhe qasjen tonë karshi qytetit si në nivelin e qeverisjes, mendësisë dhe kulturës urbane në përgjithësi.

Për ta hequr përgjegjësinë dhe për t’i dhënë fund rrëfimit të “Unionit”, skenari i zjarrit si “ shkatërrim kreativ” ishte ai pas të cilit nuk mund të kapej askush, ai i cili do të mund ta rimodelonte përfundimisht hapësirën e kërkuar e të dëshiruar për “Sheshin e pavarësisë”.

Dhe , si çdo çudi që zgjat tre ditë, i tillë ishte edhe lajmi për zjarrin e “Unionit”.

U përfol një i dyshuar gjoja se me të meta mentale, i cili u prangua e u lirua brenda pak ditësh dhe “Unioni” u harrua, i lënë të vdesë ngadalë mu në zemër të qytetit si pasojë e mentalitetit të qeverisjes sonë institucionale.

Qytetet Feniks

Hiri i kujtesës së Unionit më solli përpara imazhet dhe rrëfimet e shumë qyteteve, të cilat zjarri i shoi për një moment duke i bërë të rilindin sërish në një format të ri me një mendësi të re dhe më një imazh të ri.

E tillë ishte Roma, Çikago, Parisi, Vjena e shumë te tjerë të cilët përjetuan zjarrin për t’u ribërë më pas.

Mësuan t’i bëjnë gjërat ndryshe, të qeverisin dhe të ideojnë qytetin ndryshe, të mendojnë dhe të sillen ndaj mjedisit ku jetojnë ndryshe, në procesin e rikthimit të shumë copëzave të qytetit që kishin dikur në rrugëtimin e ri për zhvillim të qëndrueshëm, ku e reja dhe e vjetra bashkëjetojnë.

Mendësi të ndryshme nga kontekste të ndryshme kulturore e interpretojnë dhe e kuptojnë në mënyra të ndryshme çështjen e zjarrit dhe mënyrat se si më pas modelohen qytetet.

Disa e interpretojnë se shkatërrimi nga zjarri mund të trajtohet si ndëshkim hyjnor, si gabim i ndonjë individi apo i ndonjë grupi të caktuar interesi, apo edhe si ndëshkim natyror apo ribalancim i forcave natyrore.

Çfarëdo të ketë qenë motive apo shkaku, mendimtarë të shumtë e kanë interpretuar shpesh se si zjarri nga katastrofa është transformuar në “çështje biznesi”.

Prandaj, shumë nga hulumtuesit dhe studiuesit e çështjeve të zhvillimeve urbane e shohin zjarrin si një lentë apo okular përmes të cilit mund të shikohet dhe analizohet “modernizimi” i qytetit. Atëherë si ta kuptojmë ne zjarrin e “Unionit” në Prishtinë?

Si ta interpretojmë atë? Cili ishte shkau i vërtetë i tij, cili ishte mësimi që mësuam prej tij dhe si duhet të veprojmë tani?

Hiri dhe tabloja e kujtesës

Nëse Roma dikur ishte djegur para syve të Neronit, perandorit të saj të pestë derisa ai po luante me harkun e tij (për të cilin thuhet se vetë ia kishte vënë flakën qytetit), ajo ishte ribërë më pas po prej tij, në një proces, ku korrupsioni do të dënohej, aktivitetet publike ku shpenzohej shumë do të limitoheshin dhe ligje të reja për mënyrë të re sjelljeje dhe veprimi në qytet do hynin në fuqi.

Edhe “Unioni” u dogj para syve të perandorëve të saj, por tash e një vit ende nuk u ribë.

Përkundër romakëve ne ishim të “zotë” ta lokalizojmë zjarrin vetëm përbrenda “Unionit” dhe nuk e lamë të na shkojë dëm i tërë qyteti për shkak të një qejfi si puna e sheshit. Por sa të zotë jemi apo do të jemi për ta rikthyer “Unionin” apo qytetin tonë në rrugëtimin e duhur?

Tash sa kohë në qytet është shfaqur një formë e re e kujtesës, imazhit, interpretimit dhe reprezentimit të qytetit, ajo përmes bilbordave si shënjues të formatit të ri të cilët po na e bëjnë me dije se “Unioni” do të kthehet së shpejti në qytet.

Hiri i shprushur i radhës për “Unionin” midis kompanisë e cila do që ta rikthejë, komunës që nuk lejon dhe Ministrisë së Kulturës që në këtë pikë mungon, na lë të kuptojmë apo interpretojmë se pavarësia e flaktë komunale prishtinase në procesin e zhbërjes dhe bërjes së qytetit për qejfin dhe xhepin e vet nuk po shuhet asnjëherë.

Veçse, frikësohem kur mendoj se në të ardhmen do të mund të jemi dëshmitarë të përkujtimit të imazheve dhe momenteve tona të këtij qyteti pikërisht vetëm përmes tablove apo bilbordave të tij, ngase procesi i “modernizimit” të tij i pasuar jo me rimodelim dhe zhvillim të qëndrueshëm por me tjetërsim po i djeg të gjitha kujtimet dhe rrëfimet tona për të.

(Autorja është kolumniste e rregullt e gazetës “Zëri”)