Ka disa ditë që nuk më ndahen, si refren, vargjet e Shekspirit "E gjithë bota është një skenë dhe burra e gra thjesht aktorë". Nuk e gjej dot ende pse Shekspiri e formulon "They have their exits and their entrances" (Dalje dhe hyrje në skenë) dhe jo në rendin "hyrje" dhe "dalje" nga skena, siç do të ishte e udhës sipas shtrirjes horizontale që ne i njohim kohës, kur e para prin hyrja (lindja) dhe më pas vjen dalja (vdekja). Aq më tepër që krejt monologu sjell një parabolë të ekzistencës njerëzore, të fazave të jetës së individit nga fëmijëria në pleqëri "E fundit skenë ndër të gjitha, që e mbyll këtë histori të çuditshme plot ngjarje, është fëmijëria e dytë dhe harresa e plotë; pa dhëmbë, pa sy, pa shije, pa gjithçka".

Me këta rreshta mbi plakjen mbyllet monologu. Dhe ekzistenca njerëzore!

Këto vargje s'më lënë të qetë ç'prej ndarjes së vullnetshme nga jeta të Bekim Fehmiut. Nuk gjej asgjë përçmuese apo revoltuese (ndaj shoqërisë, siç shoh ta shpjegojnë disa) në përpjekjen për të parandaluar degradimin në gjendjen "pa dhëmbë, pa sy, pa shije, pa gjithçka". Dalida i dha fund jetës në moshën 54-vjeçare për të mos u shndërruar në, siç ishte shprehur, "karikaturë e vetvetes".

Por që nga vepra monumentale e Emil Durkheimit mbi vetëvrasjen, priremi ta shohim këtë të fundit si akt social. Durkheimi shpjegon se kur gjendet një shkak i jashtëm i palumturisë, reagimi maksimal është vrasja, në mungesë të identifikimit të shkaktarit të jashtëm, veprimi ekstrem bëhet vetëvrasja. Një përshkrim i tipologjive të vetëvrasjes pasohet nga sugjerimi se feja dhe familja luajnë rol kryesor në mbrojtjen e individit përmes mekanizmave të pazëvendësueshme të integrimit që ato i kanë si dhe përgjigjet dhe zgjidhjet që ofrojnë për identitetin. E kemi të qartë pse disa fe monoteiste e gjykojnë të patolerueshme vetëvrasjen: akt i drejtuar kundër vetes, ajo (vetëvrasja) shënon ndërprerjen e raportit specifik të përkatësisë së njeriut ndaj Zotit, thënë ndryshe, kundërshton sovranitetin e Zotit.

Një ndër temat më pak të rrahura në publicistikë, për shkak të 'sakrilegjit' dhe vështirësisë që trajtimi i saj bart, një raporti unik me jetën dhe vdekjen, ka momente kur vetëvrasjen nuk mund ta anashkalojmë. Statistikat ndihmojnë disi, deri diku duke zbuluar disa të dhëna interesante: kuptojmë prej tyre se ndërprerja e vullnetshme e jetës nuk është ekskluzivitet i vendeve të varfra, apo shoqërive të prapambetura. Përkundrazi, vende si veriu i Evropës, apo Japonia i prijnë listës ndër vite.

Që nga vetëvrasja si shenjë proteste, ajo për kredo politike (në vitin 1942 Stefan Cvajgu i dha fund jetës kur mendoi se nazizmi po shkatërronte vizionin e tij humanist, apo Jan Palaku në vitin ‘68 pas pushtimit asokohe të Çekosllovakisë nga trupat sovjetike) për shkaqe fiziologjike e deri te forma të vetëvrasjes së ritualizuar për mbrojtje nderi, - diapazoni është i gjerë.

E megjithatë, nuk do ta shteronim temën nëse nuk do të sillnim në vëmendjen tonë edhe një argument tjetër. Zhan Ameri, pak i njohur për publikun tonë, shkruan vite të shkuara një libër befasues. Në sprovën e tij mbi vetëvrasjen, konstaton se të gjithë ata që merren me fenomenin, qofshin sociologë apo psikologë, flasin në emër të shoqërisë në vend që, siç shprehet, "ta kërkojnë në brendësi të sistemit të saj të patjetërsueshëm".

Ai e sheh vetëvrasjen si shprehje të epërme të lirisë, zgjedhje tërësisht individuale. Nuk është i vetmi. Ekzistencializmi gjithaq e përligj "Me vetëvrasjen, çështja e së 'natyrshmes' në vdekjen shfaqet në një mënyrë tërësisht të re. Akt i tmerrshëm, vdekja vullnetare mund të bëhet "natyrale" për atë që provon ndjenja neveritjeje nga jeta apo dështimi në jetë, apo dështimit të jetës, kur jo vdekja por jeta bëhet e kundër-natyrshme dhe subjekti ndjehet i shtyrë natyrshëm drejt vdekjes."

Apo më tej "Ti, Tjetri, që ishe ferri im, por po ashtu edhe lumturia ime, nuk do ndjesh keqardhje, të paktën jo për shumë kohë, kurse unë po, ndjej keqardhje për ty dhe përmes teje për veten. Por as vdekja nuk më liron nga Tjetri, sepse pas largimit tim nga jeta Ti do mund ta gjykosh jetën time ashtu siç ta merr mendja: të mirë apo të keqe".

Në ditë si këto, nuk dua të përdhos asnjë kujtim, dhe sidomos jo të flas aty ku flet vdekja. Më mjafton të ndez një qiri dhe të lutem përshpirtshëm për Bekim Fehmiun, ndarjen e të cilit nga jeta e shoh si zgjedhje të një njeriu të lirë, në konsistencë të plotë me mënyrën se si e ka jetuar jetën.

Këtë kalim nga vështrimi estetik i vetëvrasjes (asociuar nga vargjet e Shekspirit), drejt vështrimit moral (religjionet monoteiste), dëshiroj ta përfundoj me një konsideratë etike: një vdekje e zgjedhur vetë është një çështje thellësisht individuale, ku njeriu është vetëm, me veten, dhe shoqërisë s'i mbetet veç të heshtë! Tanatos-edukimi nis prej këtu...

(Autorja është kolumniste e rregullt e gazetës “Zëri”)