“Pushteti gjyqësor në Republikën e Kosovës ushtrohet nga gjykatat”, saktëson neni 102.1. i Kushtetutës së Republikës së Kosovës. Ndërkohë që, juridiksioni lëndor i gjykatave penale rregullohet me nenet 20-26 të Kodit të Procedurës Penale të Kosovës (KPPK).

Nga përmbajtja e tyre del konstatimi se gjykatat komunale dhe të qarkut nuk zbatojnë hetimet, ndërkaq Gjykata Supreme e Kosovës vendos, kryesisht, lidhur me mjetet juridike.

Sipas nenit 21 të KPPK, gjykata komunale vendos: “në shkallë të parë për veprat penale…” (parag. 1); “lidhur me veprimet dhe masat në procedurë paraprake të cilat kufizojnë të drejtat dhe liritë themelore të personit… mbledh prova sipas mundësisë hetimore të jashtëzakonshme… të zbatojë procedurë mbi konfirmimin e aktakuzës (parag. 2) dhe punë tjera (parag. 3).

Sipas nenit 23 të KPPK, gjykata e qarkut gjykon: “në shkallë të parë veprën penale…” (parag. 1.i.) dhe veprat tjera penale “në kompetencë të kësaj gjykate (parag. 1.ii.); vendos për ankesa…” (parag. 2) dhe “lidhur me veprimet dhe masat në procedurë paraprake të cilat kufizojnë të drejtat apo liritë themelore të personit… mbledh prova sipas mundësisë së jashtëzakonshme… dhe të zbatojë procedurë mbi konfirmimin e aktakuzës” (parag. 3); zbaton “procedurë për transferimin e të pandehurit... (parag. 4); drejton “ndihmën juridike ndërkombëtare…” (parag. 5); “vendos për mosmarrëveshjet mbi kompetencat territorial të gjykatave…” (parag. 6) dhe për “çështje të tjera…”.

Sipas nenit 25 të KPPK, Gjykata Supreme e Kosovës “vendos për ankesë kundër vendimit... në shkallë të parë” (parag. 1); vendos për ankesë kundër aktgjykimit… në shkallë të dytë…” (parag. 2); vendos për mjetin e jashtëzakonshëm juridik…” (parag. 3) dhe për “çështje të tjera…”. (parag. 4).

Në përpjekje për identifikimin e autoritetit ligjor për zbatimin e hetimit, e quajmë të pashmangshëm referimin në kapitujt: I - Parimet themelore; IV - Prokurori publik dhe XXV - Fillimi dhe kohëzgjatja e hetimit.

Konkluzioni i dalë prej këtyre kapitujve të KPPK është se subjekt ekskluziv me juridiksion hetimor është prokurori. “…prokurori publik detyrohet të fillojë ndjekjen penale kur ekziston dyshimi i arsyeshëm se është kryer vepër penale që ndiqet sipas detyrës zyrtare”, thotë parimi i legalitetit të ndjekjes penale – Kapitulli I, neni 6.3.

Këtë e fuqizon norma vijuese: “E drejtë themelore dhe detyrë kryesore e prokurorit publik është hetimi i veprave penale dhe ndjekja penale e kryerësve të tyre” (neni 47.2.).

Përndryshe, KPPK ka rezervuar kapitullin – XXV nergut për procedurën hetimore. Normat fillestare të tij përcaktojnë subjektin kompetent dhe kushtet e nismës së hetimit.

“Prokurori publik e fillon hetimin kundër personit të caktuar… nëse ekziston dyshimi i arsyeshëm se ai ka kryer vepër penale e cila ndiqet sipas detyrës zyrtare” (neni 220.1.).

Vijimisht përcaktohet se prokurori duhet sigurojë “rrethanat fajësuese por edhe rrethanat dhe provat shfajësuese” (neni 220.2).

Pastaj, zbulohet synimi hetimor – grumbullimi i provave “për ngritjen e aktakuzës apo për pushimin e procedurës” (neni 220.3).

KPPK parasheh edhe trajtën dhe përmbajtjen e aktit me të cilin fillon hetimi.

Precizohet se hetimi fillon me aktvendim prokurorial. Ky përmban një gamë të dhënash: identitetin e personit që hetohet, kohën e fillimit të hetimit; elementet e veprës penale; emërtimin ligjor të saj; rrethanat dhe faktet që justifikojnë dyshimin e arsyeshëm dhe provat materiale që i referohen dyshimit (neni 221.1).

Hetimi i filluar “zbatohet dhe mbikëqyret nga prokurori publik” (neni 221.3), ndonëse veprimet hetimore mund t’i realizojë policia (hetimore), por me autorizim prokurorial (neni 221.4).

KPPK parasheh juridiksionin prokurorial edhe për zgjerimin e hetimit “për një vepër tjetër penale ose për një person tjetër” (neni 222.2.); pezullimin e hetimit nëse rrethanat “përkohësisht pengojnë ndjekjen me sukses të pandehurit” (neni 223.1.) dhe pushimin e hetimit (neni 224.1.).

Por, vazhdimi i hetimit pas gjashtë muajsh, fillimisht është në juridiksionin e gjyqtarit të procedurës paraprake (dy herë nga gjashtë muaj) e pastaj të Gjykatës Supreme të Kosovës (një herë në gjashtë muaj) - neni 225.1.2., gjithnjë me kërkesë prokuroriale.

Përkundër asaj se prokuroritë kanë juridiksion hetimor, ca gjykata komunale (lexo: gjyqtarë apo zyrtarë të autorizuar) në Kosovë, me vetëdije apo pa të, i japin vetes të drejtë dhe vazhdojnë së lëshuari certifikata se kundër personave të caktuar “nuk është duke u zbatuar procedurë hetimore…”.

Stereotipet e relikteve nga ish-legjislacioni dhe tradita gjyqësore, nuk i kontribuojnë sundimit të rendit dhe ligjit në realitetin e ri të gjyqësorit kosovar!

(Autori është bashkëpunëtor profesional në Gjykatën e Qarkut në Mitrovicë)