Andrea Lorenzo Capussela

Në çdo përvjetor të shpalljes së pavarësisë, institucioni i presidentit të Kosovës ka falur dhjetëra kriminelë. Po afrohet i katërti, dhe unë besoj se kjo çështje duhet të diskutohet.

Amnistitë dhe faljet janë masa të jashtëzakonshme sepse demokracitë priren t’i besojnë ligjeve dhe gjykatave të tyre.

Amnistitë zakonisht vendosen nga parlamentet, dhe në përgjithësi e respektojnë parimin e barazisë, sepse ato vlejnë për të gjithë ata që janë në të njëjtën situatë. Anasjelltas, faljet janë të parapara për rastet në të cilat zbatimi i ligjit ka rënë në konflikt me nocionin e drejtësisë të një shoqërie: ato, zakonisht prerogativë e kreut të shtetit, janë aq të lidhura me karakterin specifik të secilit rast saqë elementi i barazisë zakonisht s’vjen në shprehje.

Kushtetuta e Kosovës nuk lejon amnistitë, për shkak të dyshimeve se mëshira mund të abuzohet, por i lejon presidentit të falë në raste “individuale”, një kompetencë e “posaçme” – thotë ligji – e cila “është e menduar jo si mjet rutine, por si një mjet rrallë i përdorshëm për të shpërblyer shfaqjet e jashtëzakonshme të karakterit dhe sjelljes, apo për të adresuar çështjet serioze humanitare”.

Presidenti ka falur 72 kriminelë më 2009, 62 më 2010, dhe 103 më 2011, çdo herë nëpërmjet të një dekreti të vetëm. Mesatarja është 79 falje në vit, që është ekuivalente e 5.4% të popullatës së burgjeve (1.450 më 2010), dhe i bie se falet çdo i 18-ti kriminel. Për krahasim, në Itali mesatarja vjeçare është 3.4%, ekuivalente e 0.005% të popullatës së burgjeve (67.961 më 2011), dhe i bie se falet çdo i 19.988-i kriminel. Shtetet e Bashkuara të Amerikës janë katër herë më të rrepta se Italia.

Kosova është (në kuptimin e plotë të fjalës) njëmijë herë më e mëshirshme. Po ashtu, presidentët italianë dhe veçanërisht ata amerikane rrallë falin dënimet me burgim, derisa Kosova fal vetëm ato, dhe përderisa presidentët amerikanë nuk kanë falur askënd në katër prej njëmbëdhjetë vjetëve të fundit, Kosova ka falur edhe kur nuk ka pasur president (dekreti i 2011-ës ishte nënshkruar nga ushtruesi i detyrës së presidentit, kryetari i Kuvendit, Jakup Krasniqi).

Qartazi këto janë amnisti të maskuara, të kamufluara si falje vetëm për të tejkaluar kushtetutën, dhe janë më të këqija sesa amnistitë e vërteta (hipotetike), sepse të falurit zgjidhen në mënyrë arbitrare nga presidenti, dhe nuk zgjidhen sipas kriterit të përgjithshëm të vënë nga Parlamenti pas një debati të hapur dhe në përputhje me parimin e barazisë. Shumë prej faljeve gjithashtu shkelin ndarjen e pushteteve, sepse janë falur personat që kishin kërkuar për lirim të hershëm nga burgu, mbi bazën e sjelljes së mirë, dhe që ishin refuzuar nga autoriteti gjyqësor: presidenti me efekt i ka hedhur poshtë këto vendime. Këto janë shkelje flagrante të ligjit dhe të kushtetutës.

Unë besoj se problemi parësor i Kosovës është dobësia e sundimit të ligjit, e cila i dëmton institucionet e saj, e ngulfat ekonominë e saj, e dëmton besueshmërinë ndërkombëtare të saj dhe i gërryen themelet e kontratës sociale: përveç manipulimeve të dukshme ashiqare në zgjedhje, që po ashtu kanë ndodhur në Kosovë, është vështirë të imagjinohet një sfidë më e fuqishme simbolike për bash nocionin e sundimit të ligjit se lirimi i paligjshëm dhe arbitrar i dhjetëra kriminelëve çdo vit nga kreu i shtetit.

Dhe, natyrisht, amnistitë e shumta dhe të përsëritura gjenerojnë më shumë krim, shkalla e të cilit veçse është e lartë në Kosovë, pikërisht për shkak se ai rrallë ndëshkohet: me këtë ritëm, gjatë katër vjetëve çdo kriminel ka gjasa prej më shumë se 20% për t’u falur.

Mediet kanë raportuar se presidenti i ka dhënë këto amnisti të paligjshme dhe të pamoralshme për të “shënuar” përvjetorin e shpalljes së pavarësisë. Mesazhi i supozuar mund të mos jetë i menduar, por është i tmerrshëm.

E, megjithatë, asnjë fjalë nuk është thënë për këto amnisti. Zyra Civile Ndërkombëtare (ICO) dhe Misioni i Bashkimit Evropian për Sundimin e Ligjit (EULEX), duhet të kishin intervenuar, sepse e para mbikëqyr Kosovën, ndërsa e dyta shpenzon dhjetëra miliona nga paratë e BE-së pikërisht për të çuar kriminelët në burg. Ata nuk intervenuar sepse preferojnë qëndrueshmëri politike dhe sepse qartazi padronët e tyre në BE dhe SHBA nuk u kanë bërë trysni për të vepruar.

Amnistitë s’ishin pjesë e problemeve të punës sime: kam mësuar shumë vonë për amnistitë e dy vjetëve të parë dhe i kam kërkuar ICO-së t’i ndalojë në vitin e tretë. Nuk pata sukses, sepse ky rast pasqyron aq mirë tregimin e Kosovës – ku rregullat janë të mira, por shpesh shpërfillen nga institucionet. Duke e ngritur këtë çështje, kolegët e mi do të kishin rënë në kontradiktë me shumicën e gjërave që kanë thënë në katër vjetët e fundit; këtë nuk mund ta bënin, sepse kur Perandoresha viziton një fshat të Potemkinit, shikimi prapa fasadës është gabim i pafalshëm.

Por, mbikëqyrësit ndërkombëtarë mund të rrezikonin të mos intervenonin edhe sepse amnistitë nuk ndeshnin në kritika nga mediet apo shoqëria civile: heshtja e tyre dëshmon se sa e pambrojtur është Kosova para abuzimit të pushtetit publik, dhe sugjeron – nëse shihet bashkë me reagimet e dobëta kundër manipulimeve zgjedhore në fund të 2010-ës – se elektorati beson që sistemi është i paaftë për t’i korrigjuar gabimet e tij. Kjo mund të nënkuptojë se Kosova, e cila vuan nga varfëria dhe papunësia shumë e lartë, është më pak e qëndrueshme politikisht sesa duket.

Kështu, këto amnisti të papranueshme janë vetëm manifestim i problemeve të thella në qeverisjen e Kosovës dhe në cilësinë e demokracisë së saj.

Anëtarët e elitës së Kosovës, përfshirë ata që tani janë në opozitë, me shumë gjasë tashmë i kanë dërguar presidentes së vendit listat e tyre të personave që do të falen më 17 shkurt të këtij viti: të afërmit, miqtë, klientët dhe mbase edhe ata që e meritojnë me të vërtetë. Nuk duhet të pritet shumë nga ICO-ja: maksimumi, ata do të mundohen të ndikojnë që të ulet numri i faljeve (që është e pakuptimtë nëse merret parasysh madhësia e çfarëdo numri më të madh se 1 apo 2, krahasuar me shembujt amerikanë dhe italianë), dhe mund të sugjerojnë shtyrjen e faljeve, për të shmangur lidhjen me Ditën e Pavarësisë.

Presidentja e re ka qenë zyrtare e lartë policore dhe duket të jetë më e mirë sesa paraardhësit e saj. Por, asaj ende i mungon ndikimi politik, dhe nëse ajo do të përpiqet të ndjekë ligjin, ajo me gjasë do të dështojë: vetëm ambasada e Shteteve të Bashkuara mund t’i japë asaj mbështetje të mjaftueshme për t’i rezistuar trysnive me të cilat do të përballet. Nëse ajo do të dështojë, ajo ende mund t’i bëjë një shërbim bashkëqytetarëve të saj, duke dhënë dorëheqje dhe duke shpjeguar arsyen e një vendimi të tillë.