Ky është koncepti nën të cilin do të paketohet trysnia për bisedime të reja mes Prishtinës dhe Beogradit. Kur? Brenda këtij muaji, menjëherë pasi Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë të mbyllë siparin e (njërit prej shumë akteve) dramës shumëvjeçare mes Kosovës dhe Serbisë. Nuk duket se GJND do të jetë një epilog, por veç një kapitull në betejën e njohjes që po zhvillohet nga dy vendet. Dy çështje ngrihen si fillim: çfarë qëndrimi do të mbajë GJND dhe çfarë do të përmbajë "normalizimi"?

Të parës i dha përgjigje një tryezë 'elefantësh', - ekspertë të së drejtës ndërkombëtare me reputacion të padiskutueshëm, - organizuar fundjavën e kaluar nga instituti RISK dhe Qendra për Studime Evropiane në Universitetin Gent. Fjala përgjigje nuk është e duhura, megjithatë. Në një marrëdhënie gati obsesive me numrin 3, secili nga ekspertët ndërtoi tre skenarë të asaj çka mund të përpilojë GJND, duke prognozuar se opinioni i formuluar në Hagë do të jetë ambivalent, me hapësirë për interpretime të gjera. Çka do të lërë njëjtë të pakënaqura apo të kënaqura të dyja palët. Sidoqoftë, ai do të hapë krahun për përshpejtimin e njohjeve nga një numër shtetesh që nuk kanë mundur ta bëjnë ende.

Me kaq sapo kemi ezauruar lajmin e mirë. Lajmi jo aq i mirë ka të bëjë me uljen rishtas në tryezën e bisedimeve të politikanëve të të dy vendeve. Në vetvete jo lajm i keq, mund të shndërrohet në të tillë nëse nuk përcaktohen qartë përmbajtja dhe qëndrimet.

Rekomandimi i ekspertëve dhe i një numri evropolitikanësh është që Kosova të ketë qasje proaktive: t'i kërkojë vetë bisedimet. Në njërën anë, ky nuk është rekomandim për t’u hedhur poshtë. Përveç se një praktikë e njohur dhe e nevojshme në marrëdhëniet ndërkombëtare, qasja proaktive është edhe një mënyrë për të diktuar agjendën e bisedimeve. Çështja e të zhdukurve, liria e lëvizjes, sistemi energjetik e të tjera probleme nuk zgjidhen vetiu! Mirëpo, zor që bisedimet, pavarësisht se kush merr nismën t'i iniciojë, do të kufizohen në vetëm këto tema. Veriu i Kosovës do të bëhet herët a vonë kryefjalë e tryezës. Aktualisht po dëgjojmë deklarata për 'status special', 'rregullime të kufijve', 'shkëmbime territoriale'.

Të gjitha këto mund të ishin opsione; asnjë nga variantet e mësipërm nuk ka pse të konsiderohet tabu. Ne e dimë që Mitrovica është jashtë kontrollit të Prishtinës zyrtare prej vitesh tashmë. E kemi të qartë se po thith energji dhe burime teksa gjendja atje alienon prioritetet qeverisëse. Kuptojmë se popullata serbe aty nuk e njeh dhe as nuk dëshiron të njohë autoritetin e Prishtinës zyrtare. Jemi stërvitur të analizojmë se kur dhe pse nisin trazirat në veri.

Jemi të vetëdijshëm se decentralizimi sipas pakos Ahtisari ishte merkantilist nga ana jonë duke qenë se synonte ruajtjen e integritetit territorial të Kosovës. Por, pyetja që ngrihet, e që patjetër duhet t'i japim përgjigje është "a jemi të gatshëm për një 'zgjidhje finale?'". A jemi pra të përgatitur për një 'përshtatje' të territoreve, që do të hidhte në ujë ndoshta pakon Ahtisari dhe do të arrinte me konsensus (në rastin më fatlum) një marrëveshje për ndryshime sipas të cilave Mitrovica veriore i bashkohet Serbisë, zonat shqiptare të Luginës së Preshevës i kalojnë Kosovës e më pas, me një marrëveshje të përbashkët Kosova dhe Shqipëria vendosin të ndërtojnë shtetin e përbashkët federal?

Ne mund ta zgjerojmë fantazinë - tek e fundit, a nuk është e vërtetë që politikëbërjes i paraprin vizioni? Mirëpo një sens realizmi vetëruajtës na përkujton se nuk jemi as përafërsisht të gatshëm të bisedojmë për asnjë nga këto tema sot. Thellësisht besoj se Shqipëria dhe Kosova kanë një të ardhme bashkë, por aktualisht shoh se ato kanë shumë rrugë për të bërë për t'u afruar në frontin legjislativ, ekonomik, social, kulturor dhe politik.

Cilido variant tjetër që do na ngujonte në tryezën e bisedimeve, do të kishte për finale më pak nga ç’do parashtrohej në zanafillë, sipas një logjike dhe metodologjie të njohur të negociatave. Do të përfundonim që "një status special për Mitrovicën" të na linte pa të; që "shkëmbimi i territoreve" të rezultonte me tkurrjen në veri dhe moszgjerimin në lindje.

Kësisoj, një moratorium 10-vjeçar për Mitrovicën duket se bëhet domosdoshmëri. Regjistrim i popullsisë, projekte të zhvillimit social, infuzion i fuqishëm ekonomik, politikë e sigurisë do të duhej të ishin komponentët jo të 'statusit special' por të 'planit special' për Mitrovicën! Një zhvendosje e thjeshtë linguistike sjell dobi lehtësisht të imagjinueshme praktike...

Një rezolutë e Kuvendit të Kosovës që autorizon fillimin e bisedimeve për çështje teknike e që njëherësh kërkon moratorium mbi veriun, do t'i disiplinonte të gjithë pretendentët për pushtet - këta të mazhorancës dhe ata të opozitës, - që të mos lëvizin nga piketat e shënuara për përfitime të politikës ditore.

Nuk kemi asnjë ngut të shtojmë në menynë e tryezës së bisedimeve tema që nuk janë në avantazhin tonë; dinamikat e një 10-vjeçari mund të stabilizojnë shumëçka e mbi të gjitha të na japin kohë të rregullojmë punët brenda shtëpisë.

(Autorja është kolumniste e rregullte gazetës “Zëri”)