Konsiderohet të jetë miku më i mirë i cili të bën për vete me magjinë e shkronjave. Dalëngadalë të futë në botën e tij, të përkthyer në vargje e rreshta. Libri, konsiderohet më shumë të jetë mik i shoqërive në botën perëndimore sesa në shoqërinë kosovare. Nëse të rastis të udhëtosh me tren ose autobus në ndonjë vend të Evropës ajo çka të bie në sy janë njerëz të pavëmendshëm për atë që ndodhë përreth tyre por të zhytur në botën e librit. Në Kosovë një pamje e tillë është e rrallë.

“E di cili zakon është më i mirë prej pikëpamjes së një shtëpie botuese, mirëpo nuk jam e sigurtë se cili zakon është më i shëndetshëm për një shoqëri – të kesh lidhje të forta me një kojshi apo njohuri të plotë për botën më të madhe. Është një dilemë…”, shprehet Elizabeth Gowing autorja e librit 'Travels in Blood and Honey; becoming a beekeeper in Kosovo” (“Udhëtime nëpër gjak dhe mjaltë; të bëhesh ba bletare në Kosovë”), e cila rrëfen përshtypjen e saj për atë se sa lexohet në Kosovë.

Gowing e cila është përkthyese e shumë veprave shqipe në gjuhë angleze duke folur për cilësinë e përkthimit në Kosovë pranon se nuk është në nivelin e duhur por sipas saj ky nuk është faj i përkthyesit, por i procesit të redaktimit.

“Në vendet e tjera shtëpitë botuese kanë edhe redaktorë të librave të cilët nuk e shikojnë vetëm njëherë librin por e rishikojnë disa herë. Ndërsa në Kosovë shpesh botohet pa rishikim. Përkthimet cilësore nuk mund të bëhen në mënyrën shkel e shko”, thotë Gowing duke shtuar se deri më tani prej teksteve te gjata ka përkthyer një novelë (të Adem Demaçit), biografinë e Adem Demaçit, dhe “Një shkurtim kujtimesh të Hasan Prishtinës”.

Duke folur për atë se çka kërkon më shumë lexuesi kosovar të përkthehet në shqip ajo thotë se kërkohet literaturë joshëse dhe qasje në mendimet e tjerëve. Gowing sqaron se ka një kriter i cili i vihet vetes gjatë përkthimit të një libri.

“Situata më e keqe kur përkthen është kur origjinalja është e dobët. Si përkthyese dëshiroj të jem besnike e origjinales, nuk dua të prodhoj diçka që tingëllon keq. Në anën tjetër, nëse origjinalja është një shkrim i mirë, është kënaqësi të punosh”, thotë Gowing duke shtuar se libri i përkthyer e ka vlerën e vet kur nuk tregon shije të përkthimit.

“Nëse ka atë ‘shije’ të përkthimit, diçka është e humbur. Tash po lexoj një libër në gjuhën angleze, 'Angelina's Children' për fëmijët romë në Francë që është përkthyer nga frëngjishtja, përveç disa rasteve të vogla nuk vërehet nga gjuha origjinale, dhe këtë po e lakmoj shumë”, përfundon Gowing.

Botuesi kritikon botuesit

Abdullah Zeneli nga Shtëpia Botuese “Buzuku” thotë se cilësia e përkthimit nuk varet e tëra nga përkthyesi por nga botuesi, kritika dhe lexuesi, sepse, sipas tij, ata duhet të jenë të zëshëm dhe në interes të respektimit të cilësisë.

“Nëse botuesi nuk merr vesh fort nga përkthimet, detyrimet dhe përgjegjësia që ka si botues, më mirë të mos merret fare me botimin e përkthimeve letrare. E njëjta gjë vlen edhe për letërsinë origjinale, sepse të njëjtit botues do ta degradojnë edhe atë me mediokritetin e vet. Për fat të keq, shumë botues si te ne në Kosovë, por edhe në Shqipëri, janë shërbyes e jo botues, shërbyes në kuptimin e një servisi. Kur rastis që botuesi të ketë edhe shtypshkronjë, kjo është katastrofë fare, sepse të shtypurit dhe të qenët botues s’kanë të bëjnë gjë dhe kemi vetëm abuzim”, pohon Zeneli.

Ai tregon se te “Buzuku” përkthimet nuk kanë munguar, “edhe pse jo sa kemi dëshiruar dhe sa ka mundur të bëhet”. Mirëpo, sipas tij, për të pasur përkthime duhen edhe para dhe mungesa e tyre e pamundëson të bëhet më shumë në këtë drejtim.

“Në konkursin e Ministrisë së Kulturës për financimin e librit, “Buzuku” ka konkurruar me 7 libra nga fusha e përkthimeve dhe për paradoks, “u ndihmuan” vetëm dy. U injoruan Aristoteli (vepra e famshme “Retorika”!), Cizia Zykë (romani “Ari”), Olivier Adam (një nga shkrimtarët e sotëm francez më me perspektivë) dhe dy vepra të novelistit Jean-Marie Gustave le Clwzio. E gjithë kjo me arsyetimin se nuk kanë fond të mjaftueshëm. Absurd shkuar absurdi. Dhe politika jonë flet pastaj zëshëm për politikat integruese evropiane”, thotë Zeneli.

Nga ana tjetër përkthyesi dhe studiuesi i gjuhës shqipe, Gazmend Bërlajolli, mendon se cilësia e përkthimeve sot kryesisht varet nga zotësia e vetë përkthyesit duke qenë se, sipas tij, rrallë tekstet e përkthyera u nënshtrohen redaktimeve e kontrolleve të tjera të cilësisë.

“Më shumë në Kosovë vërej të përkthehen libra me tematikë të mendimit pozitiv, ose edhe udhëzime se si të bëhemi të suksesshëm në biznes. Letërsia pothuajse nuk po përkthehet fare. Një pjesë e madhe e përkthyesve të zotë konsumohen nëpër organizatat ndërkombëtare islame në Kosovë, prandaj pakkush merret me përkthimin jashtë rrjetit të diktuar prej tyre”, thotë Bërlajolli. Ai shton se përkthimi mes Shqipërisë dhe Kosovës nuk mund të quhet konkurrencë pasi që në Shqipëri përkthehen larg më shumë sesa në Kosovë.

“Shqipëria po përjeton një bum ekonomik e kulturor, është në hap për ta zënë trendin perëndimor. Meqenëse përkthimi është kthyer në një industri në Tiranë, përkthime si sasi ka më shumë sesa ndonjëherë më parë. Ngutia për ta nxjerrë produktin e përkthyer në treg doemos se ndikon edhe në cilësinë e përkthimit”, përfundon Bërlajolli.

Kritiku letrar, Adil Olluri, tregon se ndryshe prej viteve të 70-ta, kohë kjo e cila, sipas tij, është përkthyer më shumë se sot, cilësia e përkthimit në Kosovë është dukshëm më e mirë.

“Në atë kohë edhe pse ka pasur më shumë përkthime ka pasur më shumë mangësi në përkthime pasi që nuk janë përkthyer nga gjuha origjinale por nga serbokroatishtja”, thotë ai. Olluri pohon se njohja e gjuhës origjinale të librit e bën përkthyesin më cilësor sesa përkthyesin nga gjuha e dytë.

Olluri me cinizëm thotë se mund të arsyetohen gabimet e përkthyesve nga letërsia kineze, por jo edhe puna e dobët e përkthyesve kosovarë që përkthejnë letërsinë angleze dhe atë franceze. Derisa nëpër stacionet dhe trenat e metrosë në botën perëndimore udhëtarët janë të zhytur në leximin e letërsisë bashkohore, nëpër stacionet, kafetë dhe parqet kosovare, lexuesit e rrallë veçmas ndonjë gazetë në duar, në të shumtën e rasteve mbajnë ndonjë përkthim të asaj se si të pasurohen me dhjetë hapa, ndonjë tregim erotik apo edhe ndonjë libër që për tematikë ka scientologjinë dhe përhapjen e saj në botë.