Vepra e Guillaume Lejean “Voyages dans les Balkans 1857-1870” (Udhëtime në Ballkan) botuar nga Editions Non Lieu, prezantohet më 2 shkurt 2012, në Paris nga shoqata kulturore franko-shqiptare “Shqipëria”. Bernard Lory, historian (pranë Institutit Kombëtar të Gjuhëve dhe Qytetërimeve Orientale në Paris) e merr fjalën. Bashkë me Marie-Therese Lorain, ai ka përgatitur këtë botim.

Ka mbledhur dhe komentuar tekstet e Lejean-it, dhe ka shkruar pasthënien. Shkrimet, reportazhe kryesisht, janë nxjerrë nga “Revue des deux mondes” dhe “Bulletin de la Societe de geographie” të cilat i drejtoheshin në atë epokë të mesit të shek. XIX një lexuesi të kultivuar, po edhe publikut të gjerë francez. Ballkani Qendror dhe Lindor, njohja e popujve që ndodheshin nën kontrollin e Portës së Lartë dhe nën përgjimin e Fuqive të Mëdha që do të vendosnin një ditë për ndarjen e territoreve që lëshonte perandoria otomane, është destinacion i disa misioneve të Lejean-it. Përmendet ky kuadër historik-politik sepse ndër kontributet kryesore të Guillaume Lejean-it njihet realizimi i hartave gjeografike të rajonit dhe në këtë drejtim puna e tij ka shërbyer si pikë referimi për gjeografët dhe historianët.

Me ekspeditat përgjatë trembëdhjetë viteve ai ka qëllim bërjen e hartës etnografike të Ballkanit dhe paralelisht njihet me popujt e Evropës orientale. Me gjithë paragjykimet që kishte pasur për Turqinë otomane, qytetërimin e tyre e admiron, Kostandinopojën, kur mbërrin aty e quan mrekulli të botës, e më anë tjetër, fikson në hartë Kurdistanin etnik.

Është thënë se harta etnografike e Turqisë evropiane hartuar prej tij ka pasur aq peshë sa të merret në konsideratë për ndarjen e zotërimeve të perandorisë otomane. Bernard Lory e kundërshton këtë pohim në pasthënien e “Udhëtimeve në Ballkan”.

Të papërcaktuar qartë secili në kufijtë e vendit të vet, popujt dhe gjuhët e tyre në këtë rajon janë përzier.

Lory thekson se Guillaume Lejean krijoi një hartë të përafërt të cilën Elysée Reclus e rimori në Geographie universelle. Diskutimi i veprës së historianit dhe gjeografit francez është ende në fillime sepse “Udhëtime në Ballkan 1857-1870” doli nga shtypi në tetor 2011.

Në një recension në revistën Balkanologie, të dhjetorit të shkuar, Nicolas Trifon, gjuhëtar dhe shkrimtar rumun, shkruan, kësaj here për konsideratat e stilit dhe besueshmërisë së teksteve të Guillaume Lejean-it: “Si te shumica e bashkëkohësve të tij, formulat foshnjarake, gjykimet përgjithësuese me një ton superior për defektet dhe cilësitë e hamendësuara të racave në Ballkan, nuk mungojnë as në shkrimet e Lejean-it. Për shembull, për vllehët, ata të veriut të Danubit, rumunët, dhe jo ata të Maqedonisë, Epirit dhe Tesalisë, arumunët, që ai i quan (f. 372) vllehët e Jugut ose zinzare.”

Secili studiues lexon në veprën e Lejean-it për atë pjesë të botës ballkanike që ka më të afërt. Çfarë vendi zë bota shqiptare në këto shënime këtë mund ta thotë Bernard Lory në takimin e 2 shkurtit. Mbeten të panjohura (me gjithë fragmentet të përkthyera dhe të botuara në shtypin shqiptar nga Luan Rama), shënimet për Shqipërinë, “Voyage en Albanie et en Montenegro” botuar në vitin 1858, edhe këto në Le Tour du Monde – Journal des Voyages. Përshkruan Shkodrën, Mbishkodrën, Mirditë dhe tipare të qëndrueshme të shqiptarëve, shoqëruar me gravura. Jejean njeh përvojën pararendëse të balkanologëve, albanologëve, e diplomatëve seriozë si Ami Boue, Johann von Hahn, François Pouqueville.

Kur flasin për natyrën e shkrimit të tij mbi zakonet dhe kushtet e jetesës së popujve rumunë, bullgarë, shqiptarë, malazezë dhe mbi qytetërimin otoman dhënë në “Voyages dans les Balkans 1857-1870”, studiuesit përmendin cilësitë e Guillaume Lejean-it si vëzhgues. Retorika që karakterizon vëzhgimet e udhëtarëve kur përshkruajnë tipin psikologjik të popujve të rajonit nën perandorinë otomane, thotë Nicolas Trifon, nuk duhet të na pengojë që ta pranojmë faktin se, falë këtyre shkrimeve, Perëndimi nisi të njohë në thelb rajonin dhe banorët e tij të asaj epoke.

“Duke kritikuar “ballkanizmin” i sajuar së jashtmi, duhet të kujtojmë edhe heshtjen që ka mbizotëruar për një kohë të gjatë mbi këto vende, për historinë e tyre, jetën e përditshme, traditat…” Trifon e quan ndershmëri intelektuale përgjegjësinë që tregon Guillaume Lejean për të qenë i saktë në përshkrimet e tij. Ndërmjet udhëtimeve në Rajon, gjeografi që shërbeu nën regjimin perandorak të Napoleonit III, ndërmori ekspedita në disa vende afrikane, përgjatë burimeve të Nilit, por famë ndërkombëtare i dhanë rezultatet e gjurmimit të ekspeditave pushtuese të Aleksandrit të Madh në Azi dhe zbulimi i dy fushëbetejave të tij.