“Zgjidhja afatgjatë për Kosovën e Serbinë kërkon normalizim të marrëdhënieve”

Adnan Qerimagiq, ekspert për marrëdhënie ndërkombëtare, thekson se stabiliteti i Ballkanit Perëndimor varet nga një kombinim i vullnetit politik lokal dhe ndikimit konstruktiv të Bashkimit Evropian dhe partnerëve ndërkombëtarë.

Në një intervistë për Radio Kosovën, ai thotë se për Kosovën dhe Serbinë, zgjidhja afatgjatë kërkon normalizim të marrëdhënieve, integrim ekonomik dhe përfshirje aktive të komuniteteve, duke minimizuar ndikimet destabilizuese të narrativeve historike dhe gjeopolitikës globale.

Radio Kosova: Si i shihni aktualisht këto marrëdhënie ndërmjet Kosovës dhe Serbisë në kontekstin e zhvillimeve të fundit politike?

Adnan Qerimagiq: Së pari, gjatë disa viteve të fundit, vetë marrëdhëniet ndërmjet Kosovës dhe Serbisë kanë qenë në një farë mënyre të ndikuara nga politika e brendshme, si në Serbi ashtu edhe në Kosovë. Në Serbi kemi pasur protesta të mëdha dhe një lëkundje, si të thuash, të pushtetit Aleksandar Vuçiq dhe partisë së tij në pushtet. Nga ana tjetër, Kosova është përballur me disa cikle zgjedhore dhe periudha pa stabilitet të plotë institucional. Mendoj se qasja e fundit e Bashkimit Evropian ka qenë, para së gjithash, që të zhvillojë bisedime direkte me Kosovën dhe në një farë mënyre të organizojë komunikimin ndërmjet komunitetit serb në Kosovë dhe autoriteteve kosovare, duke synuar të arrihet një përparim lidhur me situatën, përkatësisht integrimin e serbëve në institucionet e Kosovës. Mendoj se kjo është dëshmuar si një qasje e mirë, e cila ka sjellë rezultate pozitive jo vetëm për Kosovën dhe marrëdhëniet e saj me Bashkimin Evropian, por edhe për vetë komunitetin serb në Kosovë.

Mendoni se dialogu ndërmjet Prishtinës dhe Beogradit aktualisht po përparon apo mendoni se po ngec?

Adnan Qerimagiq: Unë do të thosha se ai po kalon përmes një lloji transformimi. Në vitet e fundit kemi pasur një dialog që Bashkimi Evropian ka udhëhequr, duke u përpjekur të ndërmjetësojë ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, i cili ka rezultuar me Marrëveshjen e rëndësishme të Ohrit, e cila fatkeqësisht nuk u zbatua, mbi të gjitha nga ana e Serbisë, por që tregoi në fakt se Bashkimi Evropian ka mundësi jashtëzakonisht të pakta për të ndikuar tek akterët e dialogut, pasi procesi dhe oferta e BE-së janë shumë të kufizuara, apo mund të thuhet se aktualisht janë thuajse të pamjaftueshme për Kosovën. Në këtë moment, do të thosha se me disa vendime, pra hapa që janë ndërmarrë, shihet se dialogu po transformohet në një mënyrë të caktuar dhe se Bashkimi Evropian pjesërisht po fokusohet kryesisht te Kosova dhe komuniteti serb në Kosovë, dhe mendoj se kjo është jashtëzakonisht e dobishme. Natyrisht, Serbia është gjithmonë aty dhe e përfshirë, por kryesisht fokusi është te mirëqenia e komunitetit serb në Kosovë dhe përmirësimi i situatës së tyre.

A mendoni se njohja reciproke është një element kyç për stabilitet të qëndrueshëm në rajon?

Adnan Çerimagiç: Natyrisht, pra, ideja dhe vizioni jo vetëm për Serbinë, por edhe për Kosovën është anëtarësimi i plotë në Bashkimin Evropian, dhe anëtarësimi i plotë nuk është i mundur nëse dy shtete nuk e njohin njëra-tjetrën. Në këtë kuptim, një hap kyç është që Serbia të pranojë realitetin dhe të normalizohen marrëdhëniet. Megjithatë, aktualisht nuk ka dëshirë për këtë në Serbi. Nuk ka as një qeveri që ka legjitimitet për diçka të tillë, dhe për këtë arsye Bashkimi Evropian dhe miqtë e Kosovës duhet të fokusohen te ajo që mund të arrihet me një Serbi siç është tani, por edhe te ajo që mund të bëjnë vetë pa Serbinë. Për shembull, integrimi i Kosovës në organizata ndërkombëtare si Këshilli i Evropës, ose nisja e procesit të anëtarësimit të Kosovës, pasi Kosova që nga viti 2022 ka dorëzuar kërkesën për anëtarësim në Bashkimin Evropian. Në këtë drejtim, BE-ja, edhe me pesë vendet që nuk e njohin Kosovën, mund të bëjë përparim edhe pa Serbinë. Mendoj se ky duhet të jetë një fokus më realist për periudhën në vijim.

Zoti Adnan, cilat janë sfidat më të mëdha në procesin e normalizimit të marrëdhënieve ndërmjet Kosovës dhe Serbisë?

Adnan Qerimagiq: Mendoj se sfida më e madhe aktualisht është mungesa e një pushteti demokratik, do të thosha, në Serbi. Mendoj se nëse do të kishin një qeveri të zgjedhur në mënyrë demokratike, institucione të qëndrueshme dhe sundim të ligjit, dhe nëse Serbia do të ecë drejt integrimit të saj në Bashkimin Evropian, atëherë do të kishte hapësirë edhe për një dialog të hapur dhe realist mbi marrëdhëniet ndërmjet Serbisë dhe Kosovës. Mendoj se në fakt, në këtë moment, pengesa më e madhe është fakti që pushteti në Serbi është i përqendruar te një person dhe se institucionet janë jashtëzakonisht të dobëta. Përmes protestave që kemi parë në vitet e fundit shihet se nuk ka pranimin, për të thënë kështu, të pushtetit aktual nga një pjesë e madhe e qytetarëve të Serbisë.

Që nga viti 2011, po zhvillohet dialogu ndërmjet Kosovës dhe Serbisë. Cili është roli i Bashkimit Evropian në këtë dialog ndërmjet këtyre dy vendeve? A ka qenë deri tani efektiv sa duhet, pasi herë pas here duket se nuk është aq efektiv sa duhet?

Adnan Qerimagiq: Ne kemi pasur, do të thosha, dy faza kryesore në dialog. Një ishte faza e parë, ku u ndie një dëshirë si në Serbi, ashtu edhe në Kosovë për të arritur përparim drejt integrimeve në BE. Në rastin e Serbisë, kjo ishte marrja e statusit kandidat dhe hapja e negociatave për anëtarësim. Në rastin e Kosovës, kjo ishte Marrëveshja e Stabilizim-Asociimit dhe liberalizimi i vizave. Gjatë këtij periudhe, u arrit përparim i dukshëm në integrimin e serbëve në Kosovë në institucionet e drejtësisë dhe policisë, organizimin e zgjedhjeve, integrimin në administratën publike dhe të tjera. Faza e dytë filloi, le të themi, nga fundi i vitit 2015 dhe fillimi i 2016, kur në fakt Bashkimi Evropian po menaxhonte një krizë pas një krize, ku përparimi ndonjëherë ndodhte, si për shembull marrëveshje më të detajuara ose verbale mbi Marrëveshjen e Ohrit, si dhe disa marrëveshje teknike të veçanta. Por në përgjithësi nuk kishte ndjenja të përparimit të rëndësishëm, dhe për këtë arsye duket e drejtë të thuhet se në kohët e fundit Bashkimi Evropian nuk po arrin të përmbushë rolin e tij si ndërmjetësues që kontribuon në përparimin jo vetëm të marrëdhënieve ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, por edhe të situatës kur bëhet fjalë për komunitetin serb në Kosovë.

A mendoni se akterë si BE-ja, dhe gjithashtu SHBA-ja, duhet të jenë pjesë e këtij marrëveshjeje? Mendoj, dhe në procesin e negociatave?

Adnan Qerimagiq: Shihet qartë nga e kaluara, Bashkimi Evropian, por edhe roli i Shteteve të Bashkuara të Amerikës ka qenë jashtëzakonisht i rëndësishëm, pasi ata kanë qenë ata që kanë mundur të motivojnë, do të thosha, mbi të gjitha Beogradin, por në disa raste edhe Prishtinën, për të bërë përparim dhe për të ndërmarrë hapa përpara. Nga perspektiva historike, është e vështirë të imagjinohet një përparim i rëndësishëm në dialog pa aktivitetin e këtij segmenti të komunitetit ndërkombëtar. Megjithatë, siç kam thënë, ajo që kam vënë re gjatë vitit të fundit, që nga ardhja e përfaqësuesit të ri të posaçëm, është se fokusi është me të vërtetë te puna me Kosovën, me autoritetet kosovare, por edhe me komunitetin serb në Kosovë, natyrisht në bashkëpunim me Serbinë. Por, shohim edhe në disa ditët e fundit takimet në Uashington, në Departamentin e Shtetit, midis përfaqësuesit të posaçëm, që tregojnë se pavarësisht marrëdhënieve shumë të vështira dhe të komplikuara ndërmjet BE-së dhe SHBA-së që nga ardhja e administratës së re, kur bëhet fjalë për Ballkanin Perëndimor dhe Kosovën, ende ekziston, nëse jo një komunikim i plotë, atëherë të paktën një formë e mundshme bashkëpunimi.

A mendoni se ekziston vullnet politik te të dyja palët për të arritur, do të thosha, këtë marrëveshje përfundimtare? A ka vullnet për këtë?

Adnan Qerimagiq: Mendoj se kur bëhet fjalë për Kosovën, ai ekziston, sepse Kosova dëshiron të përmbyllë procesin e saj të pavarësisë dhe me të drejtë ka pritshmërinë që jo vetëm Serbia, por edhe ato vende që e respektojnë opinionin e Serbisë, thjesht të lejojnë që Kosova të bëhet anëtare e plotë e komunitetit ndërkombëtar, nga Këshilli i Evropës deri te Bashkimi Evropian, por edhe në Kombet e Bashkuara apo institucione të tjera. Në Kosovë, pavarësisht të gjitha zgjedhjeve që kemi pasur deri tani, tregohet se është një demokraci e gjallë, me një shoqëri të hapur, me dialog, me qeveri dhe me legjitimitet në këtë kuptim. Problemi kryesor është nga ana tjetër, pra nga Serbia, ku, siç kam thënë, nuk ekziston një demokraci e konsoliduar, nuk ka një pushtet që gjatë viteve të fundit të ketë zhvilluar një narrativ mjaft agresiv dhe nacionalist. Kur bëhet fjalë për Kosovën, dihet që ka pasur indikacione të mbështetjes ndaj grupeve paramilitare, siç pamë në Banjskën në vitin 2023 dhe më vonë, dhe kështu, nga kjo anë duket qartë se aktualisht nuk ekziston gatishmëri për një marrëveshje përfundimtare, dhe kjo është thjesht realiteti që jetojmë sot.

Kjo narrativë që ju përmendni, që vjen nga Serbia, lidhur me Kosovën, shtrihet edhe te Republika Srpska në Bosnjë e Hercegovinë, dhe edhe në Mal të Zi. Sa ndikim ka në rajonin e Ballkanit Perëndimor?

Adnan Qerimagiq: Ajo që në fakt Beogradi dhe autoritetet atje mbështesin drejtpërdrejt dhe tërthorazi, jo vetëm në Serbi, që duhet të kujtojmë pas ngjarjes në Banjskë, ka shpallur, fatkeqësisht, përfshirës të incidentit më të madh dhe më të tmerrshëm të dhunës që ka ndodhur jo vetëm në Kosovë, por në Ballkanin Perëndimor gjatë 20 viteve të fundit, dhe ku ne me të vërtetë ishim në prag të diçkaje shumë më të keqe. Ky narrativ, që synon jo vetëm të ndryshojë karakterin e asaj që gjykatat ndërkombëtare kanë dëshmuar dhe që është provuar me pafund dëshmi përmes proceseve të ndryshme që janë zhvilluar jo vetëm për zonat e Bosnjës dhe Kroacisë, por edhe për Kosovën, fatkeqësisht ka edhe karakterin e përgatitjes, jo vetëm të popullatës, por edhe të strukturave për konflikte të mundshme të reja. Ajo që na është e njohur të gjithëve që vijnë nga ky rajon është se kur politikanët flasin për padrejtësi, kur armatosen, dhe kur ndodhin incidente të veçanta si ato që kemi parë vitet e fundit – nga rrëmbimi i policëve deri te Banjskë – atëherë, nëse nuk ka presion të jashtëm dhe të brendshëm, nuk mund të përjashtohet kthimi te një lloj dhune. Në këtë kuptim, Beogradi ka një rol, do të thosha, si disa dekada më parë, si burim dhe mbështetës, dhe si dikush që lejon aktivitete që në të ardhmen mund të çojnë në destabilizim të rajonit.

Zotëri Adnan, pra, të gjitha vendet në Ballkanin Perëndimor flasin për integrim në Bashkimin Evropian. Si e vlerësoni ju përparimin e këtyre vendeve drejt anëtarësimit në BE?

Adnan Qerimagiq: Fatkeqësisht, rezultatet nuk janë një sukses i plotë, por ekzistojnë, natyrisht, disa arritje. Marrëveshja e Stabilizim-Asociimit ka mundësuar një bum të vërtetë në tregti midis vendeve të rajonit dhe BE-së. Procesi i liberalizimit të vizave ka mundësuar udhëtim dhe komunikim më të lehtë. Gjithashtu, Bashkimi Evropian gjatë dekadave të fundit ka mundësuar forma të ndryshme të integrimeve të pjesshme, programe dhe projekte, nga Erasmus deri te ato për punonjësit e kulturës dhe Kinën, për shembull. Pra, nuk mund të thuhet se BE-ja nuk ka bërë asgjë. Megjithatë, kur flasim për qëllimin përfundimtar të anëtarësimit të plotë në BE, ai duket se vitet e fundit gjithmonë është më larg sesa bëhet më i afërt. Në vitin 2022, diferenca e vogël është se, të paktën në Mal të Zi dhe pak në Shqipëri, ekziston një momentum i caktuar, si në lidhje me reformat, ashtu edhe në ndjenjën se kjo rrugë mund të ketë sukses. Megjithatë, gjithçka që ndodh në Evropë dhe globalisht tregon se BE-ja është e fokusuar te vetja dhe problemet e saj, dhe mund të harrojë përsëri rajonin dhe premtimin e saj për anëtarësim të plotë. Në këtë kuptim, edhe nëse Mali i Zi ose Shqipëria arrijnë deri në fund të kësaj dekade të bëhen anëtare të BE-së, vendet që janë, do të thosha, më sfiduese dhe për të cilat një politikë e tillë do të sillte rezultatet më të mëdha, janë Kosova, Bosnja dhe Hercegovina, Maqedonia e Veriut dhe Serbia; ato, në çdo rast, aktualisht janë të lëna jashtë këtij momentumi, dhe kjo është jashtëzakonisht e rrezikshme, sepse krijon kushtet për rikthimin e narrativeve nga vitet ’80 dhe ’90, veçanërisht në kontekstin global aktual, që mund të shpërthejnë përsëri dhe të përshkallëzohen.

Duke qenë te këto zhvillime gjeopolitike aktuale, a mendoni se ato e ndryshojnë, e përshpejtojnë apo, përkundrazi, e ngadalësojnë zgjerimin e BE-së?

Adnan Qerimagiq: Narrativisht, Bashkimi Evropian thotë se gjithçka që ndodh në botë në fakt e shtyn atë të veprojë më shpejt, të reagojë më shpejt dhe në një moment të caktuar ta marrë seriozisht zgjerimin. Do të thosha se në disa reflektime dhe biseda me njerëz në Bruksel, por edhe në vendet anëtare, ekziston kjo vetëdije. Megjithatë, siç kam thënë më parë, aktualisht fokusi është te vetëm dy vende të rajonit: Mali i Zi dhe Shqipëria, ndoshta edhe Maqedonia e Veriut, të tria anëtare të NATO-s. Të tri vendet e tjera, që nuk janë anëtare të NATO-s dhe që kanë probleme të jashtëzakonshme interne dhe ndërmjet tyre, në fakt janë lënë mënjanë, aty ku politika e zgjerimit do të kishte efektin më të madh dhe do të ishte më e nevojshme. Aktualisht ajo nuk është aktive dhe nuk është aktuale, dhe kjo, duke marrë parasysh kontekstin gjeopolitik, krijon më shumë probleme. Nëse ndjekim narrativin e Milorad Dodikut ose Aleksandar Vuçiçit dhe bashkëpunëtorëve të tyre më të afërt, shohim se ata janë inkurajuar nga situata në Lindjen e Mesme, nga sjellja dhe narrativët e presidentit Trump dhe administratës së tij, si dhe nga disa parti të djathta në BE, dhe në këtë ata shohin, në një mënyrë, një justifikim për disa ide të tyre që datojnë që nga vitet ’90 ose ’80. Ndoshta ata shohin mundësinë në këtë kontekst të ndryshuar për të tentuar përsëri realizimin e këtyre ideve, gjë që do të ishte katastrofike për të gjithë rajonin dhe për BE-në, e cila në fakt duhet të reagojë me një ofertë konkrete dhe të fortë për vendet e rajonit.

Dhe kur përmendni të gjitha këto gjëra, a besoni ende se BE-ja ka kredibilitet dhe ndikim në rajonin e Ballkanit Perëndimor?

Adnan Qerimagiq: Varet. Mendoj se në Mal të Zi aktualisht ka njëfarë ndikimi, sepse kjo vërehet jo vetëm te politikanët, por edhe tek administrata publike, dhe deri diku te qytetarët. Do të thosha se njëfarë ndikimi ekziston edhe në Shqipëri.

Megjithatë, kur flasim për katër vendet e tjera, ky kredibilitet nuk ekziston; nuk merret seriozisht, dhe thjesht BE-ja në fund të fundit nuk ka shumë për të ofruar. Kosova dorëzoi kërkesën për anëtarësim në vitin 2022 dhe që atëherë nuk ka marrë asnjë shenjë që kërkesa mund të pranohet. Nuk ka aktivitete që të mundësojnë që kjo kërkesë të pranohet, dhe kjo në fakt zbërthen iluzionin e asaj oferte që BE-ja pretendon se ka. Për Kosovën, situata është e ngjashme edhe për dy vendet e tjera në rajon.

Tani, do të doja vetëm në fund të flasim pak për atë që po ndodh në Lindjen e Mesme, konkretisht në Iran dhe marrëdhëniet midis Iranit, SHBA-së dhe Izraelit. Sa po ndikon aktualisht kriza në Iran në sigurinë globale dhe, natyrisht, në marrëdhëniet ndërkombëtare?

Adnan Qerimagiq: Do të thosha se nga perspektiva e rajonit tonë dhe e Bashkimit Evropian, pra e Evropës, ndikimi është dyfish. Nga njëra anë, aktualisht krijohet një frikë e madhe për pasojat ekonomike, jo vetëm potenciale, pjesërisht përmes çmimeve të benzinës dhe gazit, por edhe për atë që mund të ndodhë nëse lufta vazhdon — mungesë e mallrave, mungesë e materialeve për prodhim. Në këtë kuptim, frika që një krizë financiare-ekonomike gjatë muajve të ardhshëm mund të godasë rëndë Evropën, dhe pastaj rajonin që varet nga BE-ja, është shumë reale dhe jashtëzakonisht e rrezikshme. Nga ana tjetër, kur flasim jo vetëm për disa akterë në rajonin tonë, por edhe në Bashkimin Evropian, ata ndihen të inkurajuar nga fakti që bota po kthehet tek ajo që quhet politika reale, ku fuqia dhe forca ushtarake janë vendimtare, dhe ku shtetet kanë të drejtë të sulmojnë të tjerët, edhe pse kjo nuk lejohet nga ligji ndërkombëtar. Në një mënyrë, ata shohin mundësinë e tyre për t’u kthyer te disa narrativë që, jo vetëm në Ballkanin Perëndimor, do të duhej të ishin pjesë e së kaluarës, por që, do të thosha, janë edhe brenda vetë Bashkimit Evropian.

Pra, a mendoni se e gjithë kjo ka ndonjë ndikim indirekt në Ballkanin Perëndimor?

Adnan Qerimagiq: Do të thosha se ekonomikisht dhe financiarisht, padyshim që tashmë po ndihen pasojat. Nëse konflikti vazhdon, ato do të ndihen edhe më shumë. Ekonomitë tona janë mjaft të dobëta, varen shumë nga Bashkimi Evropian, dhe çdo tronditje brenda BE-së ndikohet edhe te ne. Gjithashtu, vendet e Gjirit kanë rritur investimet e tyre, kryesisht në Serbi, por edhe në vende të tjera të Ballkanit Perëndimor. Por fakti është se ato tani ndodhen nën goditjen e luftës; turizmi i tyre është në pikëpyetje, dhe në fakt, kjo vë në pikëpyetje edhe investimet e tyre në rajonin tonë. Për sa i përket aspektit gjeopolitik dhe të sigurisë, po, do të thosha se kjo inkurajon disa ide negative, ato ide që duhej të ishin pjesë e së kaluarës, dhe që mund të ndikojnë edhe në Bashkimin Evropian. Kemi zgjedhje vitin e ardhshëm në Francë, disa zgjedhje të tjera të rëndësishme brenda BE-së. Dje kishim zgjedhje në Slloveni, që tregojnë se partitë e djathta dhe ato që i afrohen një vizioni të tillë të botës, ku fuqia ushtarake ka rëndësi, mund të forcohen dhe të bëhen relevante në BE, dhe kjo përsëri ka reflektime në rajon.

Dhe cilët janë skenarët tuaj, do të thosha, për të ardhmen e Ballkanit Perëndimor? Mendoj, është pak si të jesh një Nostradamus, por si e shihni situatën?

Adnan Qerimagiq: Unë zakonisht them se si njerëz nuk jemi në gjendje të parashikojmë saktësisht as motin për më shumë se një ose dy ditë, e lërë më proceset politike. Megjithatë, nëse gjërat mbeten si janë tani, dhe nëse Bashkimi Evropian nuk zgjeron ofertën e tij jo vetëm me Malin e Zi dhe pak me Shqipërinë te vendet e tjera, por madje ka mundësi të humbasë edhe Malin e Zi dhe Shqipërinë, atëherë trajektorja në rajonin tonë nuk duket pozitive nga pikëpamja ekonomike dhe financiare për shkak të këtyre luftërave dhe gjithçkaje tjetër që kam përmendur. Mund të vijë deri te varfërimi i mëtejshëm. Nga ana tjetër, nëse këto forca të djathta, të ashtuquajtura “realiste”, forcohen jo vetëm brenda BE-së, ato me siguri do të inkurajojnë akterë të tillë edhe në rajon, dhe atëherë kjo do të jetë kthim te disa konfigurime të vjetra, nga të cilat në fakt duhej të ishim larguar shumë, shumë më tepër.

Pra, rajoni është mes stabilitetit dhe tensioneve. Kjo mund të pritet në rajon.

Adnan Qerimagiq: Do të thosha se, për shembull, në vende si Serbia, nëse Aleksandar Vuçiq dhe partia e tij arrijnë një rezultat të rëndësishëm dhe të mirë në zgjedhjet që priten këtë vit, atëherë Serbia dhe presidenti Vuçiq do të shkojnë drejt një stabilizimi dhe, në fakt, një forcimi, ose konsolidimi të presionit autoritar brenda vetë Serbisë, institucioneve dhe shtetit. Dhe nëse Bashkimi Evropian nuk jep asnjë përgjigje ndaj një tendence të tillë, ne në thelb do të shohim një Serbi që bëhet shumë më autoritare, shumë më centralizuese, shumë më nacionaliste dhe shumë, do të thosha, me qëndrime armiqësore ndaj pjesës tjetër të rajonit. Ky është një skenar real që nuk i përket vetëm Serbisë, por edhe rajonit dhe Bashkimit Evropian, ndaj të cilit, deri diku, duhet gjetur një përgjigje.

Dhe pyetja e fundit, cili do të ishte hapi kyç për stabilitetin afatgjatë midis Kosovës dhe Serbisë? Si e shihni ju këtë?

Adnan Qerimagiq: Unë mendoj se, nga njëra anë, Bashkimi Evropian mund të luajë një rol shumë pozitiv përmes një oferte jo vetëm për Kosovën, por edhe për Serbinë, ku, edhe nëse nuk bëhet fjalë për anëtarësim të plotë ligjor, do të ofrohej një hap ndërmjetës që përfshinte pjesëmarrjen në tregun e përbashkët, të gjitha katër liritë dhe rrugën drejt Schengenit, domethënë përfshirjen në zonën Schengen. Kjo në fakt do të mundësonte fillimisht ndikim pozitiv përmes reformave që janë të nevojshme për të arritur një gjë të tillë. Nëse kjo ofertë do të ishte për Kosovën dhe Serbinë, që sot janë ashtu si janë, dhe nëse Kosova, duke pasur kapacitetet e veta, do të shfrytëzonte një ofertë të tillë pozitivisht dhe do të bëhej pjesë e tregut të përbashkët dhe e zonës Schengen. Kjo padyshim do të kishte ndikim pozitiv edhe te Serbia, sepse qytetarët dhe ekonomia do të thoshin: nëse mund Kosova, mundemi edhe ne. Në këtë mënyrë, përmes këtij procesi mund të normalizohen marrëdhëniet ndërmjet Kosovës dhe Serbisë. Pra, Bashkimi Evropian ende mund dhe ka mundësi të ndikojë pozitivisht, por brenda kësaj “stuhi” gjeopolitike që ndodh kudo, duhet të gjendet mjaftueshëm kohë dhe urtësi politike për të arritur një vendim politik dhe për të dhënë një ofertë të tillë. Nga ana tjetër, për Kosovën është jashtëzakonisht e rëndësishme, duke marrë parasysh se potencialisht mund të ketë zgjedhje të reja, që kur të ketë një qeveri dhe një president për katërvjeçarin e ardhshëm, të vazhdojë me këto procese që kemi parë në javët e fundit. Kjo do të thotë që Kosova dhe institucionet e saj, në bashkëpunim me komunitetin serb në Kosovë, punojnë për përmirësimin e pozitës së tyre dhe mbrojtjen e tyre, duke hequr kështu çdo argument dhe ndikim që Serbia mund të kishte mbi komunitetin serb në Kosovë.